Những mảng băng trắng nằm trên đỉnh Puncak Jaya, thuộc vùng Papua của Indonesia, đang tiến gần đến thời điểm biến mất vĩnh viễn. Theo The Business Standard (TBS News), các nhà khoa học cảnh báo những sông băng nhiệt đới cuối cùng còn sót lại ở Đông Nam Á có thể không tồn tại quá hai năm nữa, trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng.
Chú thích ảnh: Diện tích băng trên đỉnh Puncak Jaya (Papua, Indonesia) đã thu hẹp khoảng 75% trong giai đoạn 2002–2018. Ảnh: Twitter/Donaldi Permana.
Những dữ liệu khí hậu hàng nghìn năm đứng trước nguy cơ biến mất
Nằm cách đường xích đạo khoảng 450 km về phía nam, Puncak Jaya (còn được biết đến với tên Carstensz Pyramid) là đỉnh núi cao nhất Indonesia, đồng thời là nơi lưu giữ những khối băng tự nhiên hiếm hoi còn tồn tại tại khu vực nhiệt đới. Sự hiện diện của băng tuyết giữa một vùng khí hậu nóng ẩm từ lâu đã khiến nơi đây trở thành địa điểm đặc biệt đối với giới nghiên cứu khí hậu.
Tuy nhiên, diện mạo của những ngọn núi này đã thay đổi đáng kể chỉ trong hơn một thế kỷ. Theo các số liệu được truyền thông quốc tế dẫn lại, vào thế kỷ XIX, diện tích băng tại khu vực từng đạt khoảng 1.900 ha, nhưng hiện chỉ còn khoảng 16 ha. Những hoạt động khảo sát và lập bản đồ bằng thiết bị bay không người lá cũng cho thấy diện tích băng đã thu hẹp tới 95% từ đầu những năm 2000 đến năm 2025.
Một nghiên cứu khoa học được công bố trên tạp chí The Cryosphere vào tháng 12/2025 cung cấp thêm bằng chứng về tốc độ tan băng tại đây. Theo đó, tổng diện tích sông băng ở Puncak Jaya đã giảm từ khoảng 19,3 km² vào giữa thế kỷ XIX xuống 2,15 km² năm 2002, tiếp tục thu hẹp còn 0,214 km² năm 2023 và chỉ 0,165 km² vào năm 2024.
Điều này đồng nghĩa hơn 99% diện tích băng từng tồn tại tại khu vực đã biến mất trong khoảng 175 năm. Nghiên cứu dự báo các sông băng có khả năng biến mất vào khoảng năm 2030 nếu tốc độ thu hẹp ghi nhận từ năm 2018 tiếp diễn. Trong khi đó, cảnh báo mới được TBS News đăng tải ngày 26/9/2026 cho thấy thời điểm này có thể đến sớm hơn, chỉ trong vòng một đến hai năm tới.
Theo các nhà khoa học, nguyên nhân chính khiến băng trên đỉnh Puncak Jaya tan nhanh là tình trạng nóng lên toàn cầu do hoạt động của con người, đặc biệt là việc đốt nhiên liệu hóa thạch. Khi nhiệt độ tăng, độ cao cần thiết để duy trì điều kiện đóng băng cũng tăng theo. Lượng giáng thủy trước đây rơi xuống dưới dạng tuyết ngày càng có xu hướng chuyển thành mưa, khiến các khối băng không còn được bổ sung đủ để bù đắp lượng đã mất.
Các hiện tượng khí hậu như El Niño, kết hợp với điều kiện địa hình và khí quyển tại địa phương, cũng góp phần thúc đẩy quá trình tan băng.
Đáng chú ý, sự biến mất của những khối băng này không chỉ đồng nghĩa với việc Đông Nam Á mất đi những sông băng nhiệt đới cuối cùng. Đối với giới khoa học, đây còn là nguy cơ đánh mất một kho lưu trữ dữ liệu tự nhiên quý giá về lịch sử khí hậu Trái đất.
Khi những ngọn núi thiêng không còn băng trắng
Những lớp băng hình thành qua hàng nghìn năm có khả năng lưu giữ thông tin về điều kiện khí quyển trong quá khứ. Các lõi băng từng được khoan lấy mẫu tại Puncak Jaya đã cung cấp dữ liệu phục vụ nghiên cứu những biến đổi khí hậu tại vùng nước ấm Tây Thái Bình Dương (Western Pacific Warm Pool), khu vực có vai trò quan trọng đối với hệ thống khí hậu toàn cầu.
Trước nguy cơ các dấu tích này biến mất vĩnh viễn, nhà sinh thái học sông băng Marie Šabacká cùng nhà nghiên cứu Klaus Thymann đang nỗ lực ghi nhận hiện trạng, lập bản đồ và thu thập những mẫu băng còn sót lại.
Trong một dự án khảo sát tại Papua, tổ chức Project Pressure cũng đã sử dụng kỹ thuật đo ảnh (photogrammetry) để xây dựng mô hình 3D chi tiết của những khối băng còn lại, với độ chính xác ở cấp độ centimet. Đây được xem là một trong những nỗ lực lưu giữ dữ liệu khoa học trước khi cảnh quan băng tuyết đặc biệt này có thể biến mất hoàn toàn.
Không chỉ mang giá trị khoa học và môi trường, những sông băng trên đỉnh Puncak Jaya còn gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của các cộng đồng bản địa tại Papua.
Theo TBS News, ít nhất năm nhóm người bản địa có mối liên hệ tâm linh với dãy núi này. Người Moni gọi ngọn núi là Mbainggela và tin rằng tổ tiên vẫn luôn dõi theo, bảo vệ vùng đất từ nơi đây. Trong khi đó, người Amungme gọi ngọn núi là Nemangkawi, mang ý nghĩa "Mũi tên trắng", biểu tượng của sự trung thực, thuần khiết và chính trực.
Nhà hoạt động người Amungme Adolfina Kum từng so sánh việc phá hủy Nemangkawi với sự mất mát của thánh địa Mecca đối với người Hồi giáo hay Vatican đối với người Công giáo. Bà ví việc đánh mất những vùng đất tổ tiên giống như hành động nhổ bật bộ rễ của một cái cây.
Tại địa phương, những khối băng này còn được biết đến với tên gọi Salju Abadi, thường được hiểu là vùng tuyết vĩnh cửu. Thế nhưng, chính những khối băng từng được xem là tồn tại mãi mãi giờ đây lại đang đứng trước nguy cơ biến mất chỉ trong thời gian ngắn.
Sự thu hẹp của các sông băng Puncak Jaya là một trong những biểu hiện rõ nét của biến đổi khí hậu tại vùng nhiệt đới. Nếu dự báo mới nhất trở thành hiện thực, Đông Nam Á sẽ không còn những sông băng tự nhiên tồn tại quanh năm, đồng thời mất đi một phần cảnh quan, dữ liệu khí hậu và di sản văn hóa gắn liền với vùng núi Papua.
Nguồn: The Business Standard, The Cryosphere, Project Pressure
Minh Ngọc
