NSƯT Đức Lưu sinh năm 1939, lớn lên trong một gia đình trí thức tại thị trấn Tây Đằng, phủ Quảng Oai, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội). Bà là sinh viên khóa đầu tiên của Đại học Điện ảnh Việt Nam - tiền thân của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, học cùng khóa với nghệ sĩ Trà Giang và tốt nghiệp vào năm 1962.
Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, Đức Lưu đã sớm bén duyên với màn ảnh. Bà tham gia bộ phim Cô Gái Công Trường - tác phẩm điện ảnh truyện thứ hai của nền điện ảnh cách mạng Việt Nam, chỉ sau Chung một dòng sông.
Nhắc đến sự nghiệp diễn xuất của NSƯT Đức Lưu, không thể không kể tới vai Thị Nở trong bộ phim kinh điển Làng Vũ Đại ngày ấy. Để hóa thân trọn vẹn vào nhân vật, trong suốt quá trình quay, bà phải đeo hàm răng giả, nhét bông vào hai bên má nhằm tạo hình gương mặt đúng với nguyên tác văn học. Vai diễn để đời này thành công đến mức cái tên Đức Lưu gần như gắn chặt với Thị Nở. Suốt nhiều năm, khán giả quen gọi bà bằng tên nhân vật thay vì tên thật. Cũng chính vì “cái bóng” quá lớn của vai diễn, bà dần rút lui khỏi điện ảnh, chuyển sang làm công tác đối ngoại tại Thành ủy Hà Nội.
Sau này, vào năm 1996, NSƯT Đức Lưu cùng một số đồng nghiệp tham gia sáng lập Trường Đại học Công nghệ và Kinh doanh Hà Nội và đảm nhiệm vai trò quản lý. Tính trong toàn bộ sự nghiệp, bà chỉ xuất hiện trong vỏn vẹn hai bộ phim điện ảnh.
Về đời sống riêng tư, NSƯT Đức Lưu từng trải qua mối tình kéo dài 5 năm với một nhà thơ nổi tiếng. Hai người đã có lúc nghĩ tới hôn nhân, nhưng cuối cùng vẫn không thể đi chung đường. Sau đó, bà gặp người chồng gắn bó cả đời, GS.TS Trần Hạ Phương, khi đăng ký học một lớp tiếng Anh buổi tối tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, nơi ông đang công tác giảng dạy.
Hai người kết hôn vào năm 1962 và có hai con trai. Các con của bà đều trưởng thành, có sự nghiệp ổn định, gia đình yên ấm. NSƯT Đức Lưu từng chia sẻ rằng bà rất may mắn khi có con dâu hiền thảo, biết chăm lo, vun vén tổ ấm. Năm 2007, chồng bà bị đột quỵ, liệt giường và qua đời sau đó 5 năm. Hiện nay, cháu trai lớn của bà cũng đã lập gia đình. Bản thân NSƯT Đức Lưu đang sống cùng gia đình con trai út. Nhìn con cháu sum vầy, hòa thuận, bà cảm thấy an tâm và mãn nguyện.
Ở tuổi 84, giữa lúc nhiều nghệ sĩ cao tuổi phải đối mặt với cảnh sống đơn độc, thiếu thốn, NSƯT Đức Lưu lại có cuộc sống thong dong, đủ đầy. Tiền lương hưu của bà chủ yếu được dùng cho các hoạt động thiện nguyện, bởi con cháu đều đã tự lập và chăm sóc chu đáo cho bà.
Nữ nghệ sĩ cho biết bà tham gia một nhóm thiện nguyện, trong đó các thành viên thường tự nguyện đóng góp tiền bạc, đồng thời kêu gọi thêm người quen chung tay hỗ trợ. Từ tiền mặt, lương thực, quần áo đến thuốc men, tất cả đều được chuẩn bị kỹ lưỡng để gửi tới trẻ em vùng cao còn nhiều khó khăn.
Dù tuổi đã cao, NSƯT Đức Lưu không muốn sống nhàn rỗi. Bà luôn giữ cho mình một nhịp sinh hoạt đều đặn để cuộc sống không trở nên tẻ nhạt. Mỗi ngày của bà bắt đầu từ 6 giờ sáng với khoảng một giờ thiền định, sau đó ăn sáng và đưa các cháu đi học. Việc thiền được bà duy trì vài năm nay nhằm giúp tinh thần thư thái và cải thiện trí nhớ.
Thời gian rảnh, bà đọc sách, xem phim, theo dõi thời sự trên hoặc nghe nhạc. Khi thời tiết dễ chịu, bà nhờ con chở đi dạo phố hoặc bắt taxi sang thăm bạn bè. Thỉnh thoảng, bà cũng tham gia sinh hoạt tại các hội nhóm ở khu dân cư.
Dù đã bước sang tuổi 87, NSƯT Đức Lưu vẫn giữ được sức khỏe tốt, hiếm khi ốm đau. Điều mong mỏi lớn nhất của nữ nghệ sĩ là giữ được sức khỏe để chứng kiến con cháu trưởng thành và tiếp tục giúp đỡ những mảnh đời khó khăn. Bà cũng hy vọng có đủ duyên để viết một cuốn hồi ký, ghi lại chặng đường nghệ thuật và cuộc đời đã qua. Với NSƯT Đức Lưu, mỗi ngày trôi qua đều nhẹ nhàng, bình yên, và bà hài lòng với cuộc sống hiện tại để thấy mình vẫn đang hạnh phúc.
Bạch Khởi
