Mô hình tôm – lúa giá trị gấp 5 lần cá - lúa
Những ngày cuối năm, trên cánh đồng tổ dân phố 1, phường Quang Trung (Thanh Hóa), ông Trần Xuân Hạnh tất bật kiểm tra, chuẩn bị thu hoạch lứa tôm càng xanh. Dưới mặt nước trong ruộng lúa đã gặt xong, những con tôm chắc khỏe là thành quả của một mô hình sản xuất mới, được ông kỳ vọng mang lại cái Tết đủ đầy hơn cho gia đình.
Mô hình tôm - lúa đang cho hiệu quả kinh tế cao.
Từ năm 2013, xã Quang Trung (nay là phường Quang Trung) thực hiện dồn điền đổi thửa và phát triển mô hình cá – lúa. Tuy nhiên, sau một thời gian, hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng, thu nhập thấp, khó đáp ứng yêu cầu nâng cao đời sống cho người dân.
Trước thực tế đó, năm 2022, Hội Nông dân thị xã Bỉm Sơn (thời điểm chưa thực hiện chính quyền địa phương hai cấp) phối hợp với Trung tâm Khuyến nông và Hội Nông dân tỉnh Thanh Hóa triển khai thí điểm mô hình nuôi tôm càng xanh kết hợp trồng lúa. Kết quả bước đầu cho thấy giá trị kinh tế cao gấp 4-5 lần so với mô hình cũ.
Ông Trần Xuân Hạnh đang kiểm tra ao tôm sắp tới kỳ thu hoạch.
Gia đình ông Trần Xuân Hạnh là một trong những hộ đầu tiên tham gia thí điểm, với diện tích hơn 5.300m². Năm đầu, ông thả 12.000 con tôm giống trên 0,5ha ruộng, thu lãi khoảng 50 triệu đồng ngay vụ đầu tiên. "Thấy hiệu quả rõ rệt, gia đình tôi mạnh dạn mở rộng quy mô, liên kết với các hộ khác để làm ăn bài bản hơn", ông Hạnh nói.
Từ chỗ mỗi năm chỉ thu khoảng 30 triệu đồng với mô hình cá – lúa, nay gia đình ông xuất bán khoảng 800kg tôm càng xanh mỗi năm, giá trung bình 320.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí lãi khoảng 150 triệu đồng.
Tôm càng xanh đang cho hiệu quả kinh tế gấp 4-5 lần mô hình cá - lúa.
Hướng tới tiêu chuẩn VietGAP
Theo các hộ nuôi, thị trường tiêu thụ tôm càng xanh hiện khá ổn định. Lợi thế lớn của mô hình là nguồn thức ăn sẵn có tại địa phương. Thức ăn chính của tôm là cá rô phi, cá tạp, được nấu chín, trộn với bột ngô, giúp giảm đáng kể chi phí đầu vào.
Sản phẩm tôm càng xanh đã được chứng nhận Viet GAP.
Cách đó không xa, gia đình ông Mai Văn Sỹ (55 tuổi) nuôi tôm càng xanh trên diện tích 2.000m², mỗi năm thu lãi gần 100 triệu đồng. Ông cho rằng yếu tố then chốt quyết định hiệu quả là chủ động nguồn thức ăn. Gia đình ông dành riêng 0,5ha để nuôi cá rô phi; cá lớn bán thương phẩm, cá nhỏ và cá tạp được cấp đông làm thức ăn cho tôm.
"Nhờ chủ động được thức ăn, chi phí giảm mạnh, tôm lớn nhanh và ít rủi ro hơn", ông Sỹ chia sẻ.
Người nuôi tôm phải thường xuyên kiểm tra chất lượng nước, độ pH, yếu tố quyết định sự sống còn của tôm.
Dù vậy, mô hình vẫn đối mặt với một số khó khăn, như hệ thống kênh mương phục vụ sản xuất lúa còn nhỏ hẹp, chưa đáp ứng tốt yêu cầu cấp thoát nước. Nguồn giống tôm hiện vẫn phụ thuộc vào các tỉnh phía Nam, chưa chủ động được tại chỗ.
Theo kinh nghiệm của các hộ nuôi, mỗi năm có thể nuôi hai vụ tôm, trong đó vụ chính vào mùa hè, khi tôm sinh trưởng tốt nhờ nguồn thức ăn tự nhiên từ ruộng lúa. Tôm càng xanh là loài ăn chìm, nên việc kiểm soát lượng thức ăn rất quan trọng: cho dư dễ gây ô nhiễm môi trường nước, cho thiếu có thể dẫn đến hiện tượng tôm ăn lẫn nhau.
Mật độ nuôi phù hợp khoảng 5 con mỗi m². Vào mùa mưa, người nuôi phải thường xuyên kiểm tra độ pH, duy trì ở mức 7,5–8,5; khi môi trường nước thừa axit thì xử lý bằng nước vôi pha loãng. Giai đoạn tôm lột xác cũng cần theo dõi sát để bổ sung khoáng chất kịp thời.
Mô hình tôm – lúa được đánh giá có mối quan hệ cộng sinh hiệu quả: tôm ăn rong rêu, sục bùn, giúp cải thiện môi trường cho lúa; ngược lại, ruộng lúa là nơi trú ẩn an toàn cho tôm trong thời kỳ lột xác, đồng thời cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào.
Mô hình mở ra hướng sinh kế mới cho người dân vùng ven đô.
Hiện nay, ông Trần Xuân Hạnh là Tổ trưởng Tổ hợp tác nuôi tôm càng xanh phường Quang Trung, thành lập năm 2025 với ba thành viên, tổng diện tích nuôi khoảng 20.000 m², sản lượng gần 3 tấn mỗi năm. Riêng tổ dân phố 1 có khoảng 50 ha đất nuôi trồng thủy sản, tạo dư địa lớn để mở rộng mô hình.
Tổ hợp tác hiện đã được chứng nhận đạt chuẩn VietGAP. Thời gian tới, tổ dự kiến mở rộng quy mô, tạo sản lượng tập trung, để tham gia các chuỗi cung ứng, đưa sản phẩm vào siêu thị và hệ thống phân phối lớn.
Bà Tống Thị Hồng Liên, Phó Chủ tịch Hội Nông dân phường Quang Trung, cho biết sau hơn bốn năm triển khai, mô hình đã chứng minh hiệu quả kinh tế rõ rệt. "Các hộ đã nắm vững quy trình kỹ thuật, đây là nền tảng thuận lợi để mở rộng sản xuất và phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững", bà Liên nói.
Toàn tỉnh Thanh Hóa hiện có hơn 4.300 ha mặt nước nuôi trồng thủy sản, trong đó nhiều diện tích tập trung nuôi tôm càng xanh, tiêu biểu như tại phường Quang Trung. Với sự hỗ trợ tập huấn kỹ thuật, quản lý môi trường và định hướng thị trường, mô hình tôm – lúa đang mở ra một con đường làm ăn mới, giúp nông dân vùng ven đô nâng cao thu nhập
