Ẩn dưới lòng đất gần một thị trấn nhỏ ở Slovakia, các nhà khảo cổ đã phát hiện một trong những hiện trường khó lý giải nhất của châu Âu thời tiền sử: 77 bộ xương không đầu được chôn trong cùng một con hào, nhưng không có dấu hiệu rõ ràng của chiến tranh, dịch bệnh hay sự hỗn loạn. Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu, bí ẩn ấy dường như còn trở nên phức tạp hơn.
Cuộc khai quật tại Vráble bắt đầu từ năm 2012 với mục tiêu tìm hiểu một khu định cư thời kỳ đồ đá mới nằm ở phía tây nam Slovakia. Những gì hiện ra ban đầu khá quen thuộc đối với giới khảo cổ: khoảng 300 ngôi nhà phân bố thành ba khu dân cư, tồn tại trong giai đoạn từ năm 5250 đến 4950 trước Công nguyên và được bảo vệ bởi một con hào bao quanh.
Tuy nhiên, những phát hiện xuất hiện sau đó đã khiến các nhà nghiên cứu phải nhìn nhận lại toàn bộ địa điểm này.
Các ngôi mộ đầu tiên được tìm thấy vào các năm 2016 và 2017. Nhưng phải đến năm 2022, khi phạm vi khai quật được mở rộng, bức tranh thực sự mới lộ diện. Bên trong con hào là 77 bộ hài cốt người đã mất phần đầu.
Điều kỳ lạ nhất là gần như toàn bộ hộp sọ đều biến mất không dấu vết. Chỉ duy nhất một đứa trẻ vẫn còn nguyên phần đầu. Vì sao cá thể này được đối xử khác biệt vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.
Thoạt nhìn, khung cảnh gợi lên hình ảnh của một cuộc thảm sát đẫm máu. Nhưng các bằng chứng khảo cổ lại không hoàn toàn ủng hộ giả thuyết đó.
Theo nhóm nghiên cứu, những thi thể không bị vứt bỏ ngẫu nhiên như hậu quả của chiến tranh hay dịch bệnh. Dù cách bố trí ban đầu có vẻ hỗn loạn, các phân tích chi tiết cho thấy cơ thể được sắp xếp theo những mô thức nhất định, phản ánh chủ đích rõ ràng của người thực hiện.
Tiến sĩ Katharina Fuchs thuộc Đại học Kiel cho biết các dấu vết trên xương không phù hợp với hành vi chặt đầu mang tính bạo lực. Thay vào đó, phần đầu dường như được tháo bỏ một cách khéo léo sau khi chết.
Nhận định này mở ra nhiều khả năng đáng kinh ngạc. Trong nhiều nền văn hóa cổ đại, chiếc đầu được xem là nơi lưu giữ bản sắc, linh hồn và sự sống. Việc tách riêng hộp sọ khỏi cơ thể đôi khi mang ý nghĩa thiêng liêng hơn là trừng phạt.
Các nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là một nghi thức mai táng đặc biệt, trong đó hộp sọ đóng vai trò trung tâm của niềm tin tâm linh. Một giả thuyết khác là hoạt động hiến tế con người nhằm phục vụ những mục đích tôn giáo hoặc xã hội mà ngày nay chúng ta không còn khả năng thấu hiểu đầy đủ. Thế nhưng, trở ngại lớn nhất lại nằm ở chính những chiếc đầu đã mất tích.
Ngoài vài mảnh xương sọ nhỏ được tìm thấy trong con hào, phần lớn hộp sọ hoàn toàn biến mất khỏi hồ sơ khảo cổ. Không ai biết chúng được mang đi đâu, được lưu giữ, trưng bày hay chôn cất ở nơi khác.
Sự "vô hình" của những chiếc đầu khiến các nhà khoa học gặp khó khăn trong việc xác định liệu bạo lực có đóng vai trò đáng kể hay không.
Theo Giáo sư Johannes Müller Furholt, sai lầm lớn nhất là cố gắng áp đặt tư duy hiện đại lên những cộng đồng sống cách đây 7.000 năm.
Những người nông dân đầu tiên ở Trung Âu có thể sở hữu hệ thống niềm tin hoàn toàn khác với con người ngày nay. Những gì bị xem là ghê rợn trong xã hội hiện đại có thể từng là nghi thức thiêng liêng mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng hoặc thể hiện quan niệm về vòng tuần hoàn của sự sống và cái chết.
Để tiến gần hơn tới lời giải, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục phân tích ADN và đồng vị trong xương nhằm xác định nguồn gốc địa lý, chế độ ăn uống cũng như mối quan hệ huyết thống giữa các cá thể.
Liệu họ là thành viên của cùng một cộng đồng, người thân trong một dòng tộc hay những người đến từ nhiều vùng đất khác nhau? Những câu trả lời ấy có thể làm thay đổi cách chúng ta hiểu về xã hội nông nghiệp sơ khai ở châu Âu.
Điều đáng chú ý là không có địa điểm tương tự nào được phát hiện ở khu vực lân cận Vráble. Tuy nhiên, những thực hành tháo bỏ hộp sọ trước khi mai táng lại từng xuất hiện ở đông nam châu Âu và đặc biệt phổ biến tại tây nam châu Á thời tiền sử.
Điều này cho thấy ngôi mộ kỳ lạ ở Slovakia có thể là một phần của mạng lưới trao đổi văn hóa rộng lớn hơn nhiều so với những gì từng được hình dung.
Sau 7.000 năm bị chôn vùi, 77 bộ xương không đầu vẫn tiếp tục thách thức mọi nỗ lực giải mã của khoa học hiện đại.
Có thể chúng là bằng chứng của một nghi thức thiêng liêng đã bị lãng quên. Cũng có thể chúng phản ánh những niềm tin mà con người ngày nay khó lòng thấu hiểu.
Nhưng dù lời giải cuối cùng là gì, Vráble đã trở thành một trong những địa điểm khảo cổ đặc biệt nhất châu Âu. Nó buộc chúng ta đối diện với thực tế rằng quá khứ không phải lúc nào cũng vận hành theo logic quen thuộc của hiện tại.
Và đôi khi, những bí ẩn lớn nhất của nhân loại lại nằm trong những điều tưởng chừng đáng sợ nhất: cách con người đối diện với cái chết và tìm kiếm ý nghĩa cho sự tồn tại của chính mình.
Tham khảo: Iflscience
Đức Khương
