"Quái ngư" có kích cỡ khủng đó chính là cá sọc dưa, hay còn gọi là cá trà sóc, là loài cá nước ngọt từng nổi tiếng khắp khu vực Đông Nam Á vì thơm ngon.
Cuối năm 2023, dư luận từng xôn xao trước thông tin một con cá trà sóc nặng gần 20 kg được một ngư dân giăng lưới bắt trên sông Hậu, đoạn chảy qua địa phận TP Cần Thơ. Ông Tuấn, chủ một quán ẩm thực tại phường Cái Khế (quận Ninh Kiều), cho biết đã mua lại con cá "khủng" này. Hình ảnh và câu chuyện nhanh chóng lan truyền, khiến nhiều người ngỡ ngàng bởi từ lâu cá sọc dưa cỡ lớn gần như vắng bóng ngoài tự nhiên – Thông tin trên Báo Công Thương.
Theo một số tài liệu, cá sọc dưa có tên tiếng Anh là Jullien's Golden Carp, thuộc họ cá chép, đặc trưng bởi phần miệng ánh vàng. Loài cá này gây ấn tượng bởi thân dẹt, hình bầu dục, nền màu vàng nhạt hoặc ánh bạc, trên thân có từ 4–6 sọc đen chạy dọc, tạo hình dáng giống vỏ dưa hấu – cũng là nguồn gốc của cái tên dân gian "cá sọc dưa". Chính vẻ ngoài bắt mắt khiến nhiều người nhầm lẫn loài cá này với cá cảnh, nhưng thực tế đây là cá thực phẩm có giá trị cao.
Trong quá khứ, cá sọc dưa từng "dập dìu" trên các dòng sông lớn Đông Nam Á. Thế nhưng, sự xuất hiện dày đặc của các đập thủy điện trên dòng Mê Kông cùng tình trạng đánh bắt tận diệt đã khiến nguồn cá tự nhiên suy giảm nghiêm trọng.
Ở nhiều quốc gia, cá sọc dưa đã được đưa vào diện cần bảo vệ. Tại Việt Nam, ngoài dòng Sêrêpôk, việc bắt gặp loài cá này trong tự nhiên ngày càng hiếm.
Giới sành ăn đánh giá cao chất lượng thịt cá sọc dưa. Thịt cá có độ dai và độ giòn hiếm thấy cùng lúc, lại ngọt thịt, ít tanh, không thua kém cá biển. Cá thường được chế biến thành các món như kho tộ, canh chua, chiên giòn hoặc nướng trui – những món ăn gắn liền với ẩm thực sông nước Nam Bộ. Vì hiếm, giá cá sọc dưa trên thị trường thường cao hơn nhiều loại cá đồng thông thường.
Ở Lào và Thái Lan, cá sọc dưa từng được nuôi theo hình thức khá đặc biệt: khi cá vào mùa sinh sản, người dân dùng lưới vây lại thành "chuồng" ngay trên sông và cho cá ăn để thu hoạch cá lớn. Tuy nhiên, cách làm này vô tình khiến cá ít sinh sản hơn, góp phần làm suy giảm quần thể ngoài tự nhiên.
Tại Việt Nam, từ năm 1992, Trung tâm Quốc gia Giống thủy sản nước ngọt Nam Bộ đã triển khai chương trình bảo tồn, lưu giữ nguồn gen các loài thủy sản quý hiếm. Đến năm 2005, cá trà sóc chính thức được bổ sung vào danh mục lưu giữ, cho thấy giá trị sinh học và kinh tế đặc biệt của loài cá này.
Theo các nhà chuyên môn, cá sọc dưa nặng tới 20 kg không phải hiện tượng "đột biến kỳ lạ" mà là kết quả của tuổi đời rất cao, môi trường sống lý tưởng và khả năng thoát khỏi khai thác trong thời gian dài. Những cá thể như vậy được xem là "quái ngư" của sông nước, ngày càng hiếm hoi trong bối cảnh môi trường biến đổi và áp lực đánh bắt gia tăng.
Sự xuất hiện của cá sọc dưa khổng lồ vì thế không chỉ gây tò mò, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc bảo vệ các loài cá bản địa quý hiếm – những "báu vật sống" của hệ sinh thái sông ngòi Việt Nam.
Minh Khang (t/h)
