Khi Google giới thiệu tính năng tạo ảnh AI Nano Banana 2 tích hợp vào Google Earth, ý tưởng nghe có vẻ hấp dẫn về mặt giáo dục. Người dùng có thể gõ một câu lệnh đơn giản để xem thành phố Pompeii trông như thế nào vào năm 78 sau Công nguyên, ngay trước khi núi lửa Vesuvius phun trào.
Giáo viên có thể dùng nó để tạo infographic trực quan về các địa danh lịch sử. Kiến trúc sư và nhà quy hoạch đô thị có thể hình dung một khu đất trống sẽ trông như thế nào khi có trung tâm thương mại mọc lên. Google đặt tên cho tính năng này là "trực quan hóa lịch sử và tương lai", và trên lý thuyết, đó là một ứng dụng AI có ý nghĩa thực tiễn rõ ràng.
Nhưng Internet chỉ mất chưa đầy một ngày để tìm ra những cách sử dụng hoàn toàn khác. Thay vì Pompeii cổ đại, người dùng bắt đầu tạo cảnh máy bay đâm vào một tòa nhà chọc trời ở Manhattan, một vụ đánh bom tại Moscow, hố bom ở Los Angeles hay những người tị nạn xuất hiện tại biên giới Mỹ - Mexico. Tất cả đều được đặt trên nền Google Earth quen thuộc, khiến những sự kiện chưa từng xảy ra có thể mang dáng vẻ của ảnh vệ tinh ghi lại thế giới thật.
Điều biến những bức ảnh đó từ nguy hiểm thành đặc biệt nguy hiểm chính là nền tảng chúng được tạo ra. Trong hai thập kỷ qua, Google Earth đã trở thành một trong những công cụ quen thuộc để quan sát và đối chiếu các địa điểm trên thế giới. Các nhà báo, nhà nghiên cứu và cộng đồng điều tra nguồn mở OSINT thường sử dụng ảnh vệ tinh cùng dữ liệu địa lý làm lớp thông tin nền khi xác minh một sự kiện.
Việc đặt công cụ tạo ảnh AI ngay bên trong giao diện đó tạo ra một vấn đề hoàn toàn khác: một hình ảnh giả giờ đây có thể khoác lên mình vẻ ngoài của một nguồn dữ liệu vốn được nhiều người tin tưởng.
Aravind Ravichandran, CEO của TerraWatch Space, cảnh báo rằng người dùng có thể tạo ảnh xe tăng xuất hiện trong một thành phố, người di cư tập trung tại biên giới hay một kho dầu đang bốc cháy, sau đó chụp lại màn hình từ chính giao diện Google Earth. Khi những hình ảnh như vậy được chia sẻ ra ngoài bối cảnh ban đầu, chúng có nguy cơ bị nhầm thành bằng chứng về một sự kiện có thật.
Nathaniel Raymond, Giám đốc Humanitarian Research Lab thuộc Đại học Yale, còn đưa ra cảnh báo nghiêm trọng hơn. Theo ông, khả năng chỉnh sửa hình ảnh vệ tinh bằng AI có thể tạo điều kiện cho việc giả mạo dữ liệu ở quy mô lớn, đặc biệt nguy hiểm khi liên quan tới chiến tranh, thảm họa hay những cộng đồng dễ bị tổn thương.
Công cụ đứng sau tính năng này là Nano Banana 2, mô hình tạo và chỉnh sửa hình ảnh AI mới được Google tích hợp trực tiếp vào Google Earth. Tính năng cho phép người dùng tìm một địa điểm có thật, phóng to ảnh vệ tinh, sau đó nhập câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên để AI tạo ra một phiên bản mới của chính khu vực đang quan sát.
Google ban đầu cho rằng rủi ro này có thể được kiểm soát. Những hình ảnh do Nano Banana tạo ra không tự động xuất hiện trên Google Earth của người dùng khác và được đánh dấu là nội dung do AI tạo. Công ty cũng tích hợp SynthID vào hình ảnh, cho phép kiểm tra nguồn gốc bằng các công cụ như Gemini hoặc Google Lens.
Tuy nhiên, các biện pháp đó nhanh chóng bộc lộ giới hạn khi hình ảnh rời khỏi môi trường ban đầu và được chia sẻ dưới dạng ảnh chụp màn hình. Một Community Note trên X cũng lưu ý rằng watermark chỉ xuất hiện trên một phần hình ảnh, khiến việc nhận biết nội dung AI không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Cuối cùng chỉ khoảng 24 giờ sau khi ra mắt, Google phải rút tính năng này và cho biết sẽ xây dựng các biện pháp bảo vệ mạnh hơn trước khi đưa nó trở lại, nhưng không đưa ra mốc thời gian cụ thể nào.
Dù chỉ tồn tại trong 24 giờ, tính năng này đã cho thấy mặt trái: AI không chỉ có thể tái dựng lịch sử hay tưởng tượng tương lai, mà còn có thể tạo ra một "hiện tại" chưa từng tồn tại. Và đó là lúc một công cụ sinh ra để giúp con người nhìn thế giới theo những cách mới lại bắt đầu đặt ra câu hỏi về việc liệu những gì họ đang nhìn thấy có còn đáng tin hay không.
Nguyễn Hải
