Cuối tháng 6/2028, tờ Financial Times của Anh đăng tải câu chuyện của Jaafar Atallah, một nghệ nhân gốm người Palestine ở Gaza, quyết định xây một ngôi nhà bằng đất sét để chống chịu thời tiết nắng nóng như thiêu như đốt vùng Trung Đông.
Ngôi nhà đất sét do Jaafar Atallah xây dựng với sự giúp đỡ của 15 người khác. Ảnh: Jaafar Atallah/Financial Times
Cách làm mát bằng vật liệu đất tự nhiên vốn không phải là điều gì mới mẻ. Ở nhiều vùng khí hậu nóng trên khắp thế giới, từ Trung Đông tới Bắc Phi hay Nam Á, con người từ hàng nghìn năm nay đã biết dùng đất nện, gạch đất sét hay tường dày để giữ nhà mát mà không cần bất kỳ hệ thống điện nào.
Điều khiến câu chuyện của Jaafar Atallah trở nên đáng chú ý không phải vì anh phát minh ra điều gì hoàn toàn mới, mà bởi anh chứng minh nguyên lý làm mát thụ động ấy vẫn hoàn toàn khả thi ngay cả khi chỉ có đôi tay, vài dụng cụ đơn giản và chính lớp đất ngay dưới chân mình.
Không cần bản vẽ kiến trúc phức tạp, không cần vật liệu công nghiệp đắt tiền, và quan trọng nhất là không cần một watt điện nào để vận hành, cuộc sống của gia đình anh đã thay đổi hoàn toàn, tạo cảm hứng lớn cho các gia đình đang sống trong lều tạm bợ khác.
Nhà đất sét mái vòm: Giải pháp chống nóng tự nhiên, không cần máy lạnh
Liên Hợp Quốc cho biết, 1,9 triệu người dân Gaza đang phải di dời hoặc sống trong lều, những nơi thiếu thốn điều kiện vệ sinh và các tiện ích khác. "Trong lều, cà chua và dưa chuột sẽ không để được quá một ngày và sẽ bị thối. Cuộc sống trong lều rất khó khăn. Mùa hè nóng như thiêu đốt, thật là tra tấn" - Jaafar Atallah chia sẻ.
Gia đình Jaafar Atallah đã sống như thế suốt 2 năm trời.
Nhiều người dân Gaza đang sống trong những chiếc lều lụp xụp giữa đống đổ nát của các tòa nhà dưới cái nóng như tra tấn. Ảnh: Dawoud Abu Alkas/Reuters
Là một người thợ gốm, Jaafar Atallah quyết định xây một ngôi nhà từ đất, theo đúng cách gia đình anh vẫn làm lò nướng bánh mì qua nhiều thế hệ. Khác biệt lớn nhất là lần này quy mô được phóng to hẳn lên, đủ để làm chỗ ở thay vì chỉ là một chiếc lò nhỏ.
Anh lấy đất sét từ khu vực gần nơi mình đang sống, cùng khoảng 15 người - trong đó có cha anh, cũng là một thợ gốm lâu năm - bắt tay nặn từng viên gạch đất bằng phương pháp thủ công truyền thống.
Không có bản vẽ kỹ thuật hay quy trình công nghiệp nào cả, cả nhóm vừa làm vừa rút kinh nghiệm suốt nhiều tháng liền, thử qua thử lại cách trộn đất, tạo hình gạch, phơi khô rồi ráp thành khối vòm.
Cuối cùng, họ hoàn thành một túp lều hình vòm mà theo lời Atallah là "chắc đến mức có thể đứng lên trên đó" mà không lo sập. "Công trình" này của riêng anh đã được các nhóm làm gốm trên khắp thế giới hỗ trợ sau khi anh chia sẻ video trực tuyến.
Vì sao đất sét mát hơn hẳn lều bạt?
Điểm khác biệt rõ rệt nhất mà Jaafar Atallah cảm nhận được nằm ở khả năng giữ mát của ngôi nhà mới.
Một người Palestine đang dựng một túp lều bằng bùn ở Al-Zawaida, Gaza. Ảnh: Majdi Fathi/NurPhoto/Getty Images
Trong lều bạt thông thường, thực phẩm tươi như cà chua, dưa leo chỉ để được rất ngắn là hỏng, vì sức nóng bên trong gần như không khác gì ngoài trời. Trong khi đó, không gian bên trong căn nhà đất sét lại giữ được độ mát đủ để bảo quản thực phẩm qua ngày mà không cần tủ lạnh hay bất kỳ thiết bị làm mát nào.
Bí quyết nằm ở chính đặc tính vật lý của đất sét. Khối vật liệu đặc và dày có khả năng hấp thụ nhiệt rất chậm so với các vật liệu mỏng, nhẹ như vải bạt hay tôn. Ban ngày, khi ánh nắng chiếu vào, tường đất không truyền nhiệt ngay lập tức vào bên trong mà hút nhiệt từ từ, giữ chậm lại quá trình tăng nhiệt độ trong nhà.
Nhờ vậy, dù ngoài trời oi bức tới mức nào, không gian bên trong vẫn duy trì được độ mát tương đối ổn định trong phần lớn thời gian ban ngày.
Đến tối, khi nhiệt độ ngoài trời hạ xuống, phần nhiệt được tường hấp thụ ban ngày mới từ từ tỏa ngược ra, giúp không khí trong nhà không bị lạnh đột ngột, tạo ra một chu trình điều hòa nhiệt độ tự nhiên xuyên suốt cả ngày lẫn đêm mà không cần bất kỳ nguồn năng lượng nào can thiệp.
Hình dáng vòm cũng là một phần của bài toán chống nóng
Không phải ngẫu nhiên mà kiểu nhà này mang dáng vòm cong thay vì mái phẳng như nhà thông thường.
Hình dạng vòm bắt nguồn trực tiếp từ chính kỹ thuật làm lò nướng bánh mì truyền thống - một thiết kế vốn đã được tối ưu qua nhiều thế hệ để giữ nhiệt ổn định bên trong khoang lò khi nướng bánh.
Khi phóng to nguyên lý này thành quy mô một căn nhà, đặc tính điều hòa nhiệt độ tự nhiên đó vẫn được bảo toàn gần như nguyên vẹn.
Về mặt hình học, bề mặt cong của mái vòm cũng khiến ánh nắng không chiếu trực diện vào toàn bộ diện tích mái cùng một lúc như mái phẳng, mà chỉ tiếp xúc với từng phần nhỏ tại mỗi thời điểm trong ngày, đồng thời diện tích tiếp xúc với không khí xung quanh lớn hơn giúp nhiệt tỏa ra nhanh hơn thay vì bị giữ lại bên trong khối vật liệu.
Chi tiết kỹ thuật quan trọng do người thợ gốm phát minh
Không dừng lại ở việc chọn đúng vật liệu và hình dạng, Jaafar Atallah còn tự nghiên cứu và tạo ra một lớp men chống thấm riêng để phủ lên bề mặt gạch đất sét. Đây là một chi tiết kỹ thuật quan trọng mà không phải ai làm nhà đất cũng để ý tới.
Đất sét vốn có đặc tính hút ẩm khá mạnh, nếu bị nước mưa ngấm vào lâu ngày mà không có lớp bảo vệ, không chỉ kết cấu gạch dần yếu đi, dễ mủn, mà khả năng cách nhiệt vốn là ưu điểm lớn nhất của vật liệu này cũng suy giảm đáng kể, bởi vật liệu ẩm luôn dẫn nhiệt nhanh hơn vật liệu khô ráo.
Nhờ chủ động xử lý lớp chống thấm ngay từ đầu, ngôi nhà giữ được hiệu quả làm mát bền vững hơn qua nhiều mùa, thay vì chỉ phát huy tác dụng trong thời gian ngắn rồi xuống cấp.
Tham khảo: FT
Trang Ly
