Trong nhiều thập kỷ, The Odyssey của Homer vẫn luôn là một trong những tác phẩm kinh điển mà không ít học sinh chỉ đọc vì... bị bắt buộc. Không ít người từng học qua sử thi Hy Lạp cổ đại này ở trường nhưng chỉ nhớ đủ để vượt qua kỳ thi rồi nhanh chóng quên đi. Thế nhưng, sau gần 3.000 năm tồn tại, tác phẩm bất ngờ trở thành chủ đề được đông đảo độc giả trẻ tìm đọc trở lại, và chất xúc tác lại không phải một giáo sư văn học hay chiến dịch quảng bá sách, mà là đạo diễn Christopher Nolan.
Làn sóng này xuất hiện sau khi Nolan công bố bộ phim chuyển thể The Odyssey, với Matt Damon đảm nhận vai Odysseus. Sam Wall, 21 tuổi, là một ví dụ tiêu biểu. Anh từng được học The Odyssey khi còn học trung học nhưng khi đó chỉ đọc đủ để vượt qua môn Văn. Đến khi biết Nolan sẽ đưa tác phẩm lên màn ảnh rộng, Wall quyết định mua sách, đọc toàn bộ sử thi chỉ trong vài ngày rồi đọc lại lần thứ hai. Chưa dừng ở đó, anh còn tìm đọc thêm The Aeneid của Virgil để hiểu rõ hơn bối cảnh cuộc chiến thành Troy trước khi bước vào rạp chiếu phim.
"Tôi muốn đọc để biết bộ phim có bám sát nguyên tác hay không", Wall chia sẻ.
Wall không phải trường hợp cá biệt. Theo bài viết, trên TikTok ngày càng xuất hiện nhiều video ghi lại cảnh người hâm mộ Christopher Nolan cầm trên tay các bản dịch The Odyssey và chia sẻ quá trình đọc tác phẩm trước ngày phim ra mắt. Trong số đó, bản dịch của học giả Emily Wilson nhận được sự quan tâm đặc biệt sau khi chính Nolan cho biết ông sử dụng đây là một trong những tài liệu tham khảo khi thực hiện bộ phim.
Hiệu ứng này nhanh chóng phản ánh lên thị trường xuất bản. Nhà xuất bản W.W. Norton cho biết doanh số của bản dịch Emily Wilson đã tăng đáng kể trong năm qua, cho thấy sức hút mà dự án điện ảnh mang lại không chỉ dừng ở phòng vé mà còn lan sang cả thị trường sách.
Điều khiến bài viết trở nên thú vị là nghịch lý mà nó chỉ ra. Suốt nhiều năm, các giáo viên văn học và học giả cổ điển luôn cố gắng thuyết phục học sinh rằng The Odyssey là một kiệt tác đáng đọc. Nhưng điều đó chỉ thực sự xảy ra khi Christopher Nolan quyết định đưa câu chuyện lên màn ảnh rộng.
Daniel Mendelsohn, giáo sư nhân văn tại Bard College và cũng là tác giả một bản dịch The Odyssey, ví tác phẩm này như một chiếc Rolls-Royce. Theo ông, chỉ cần người đọc thực sự bước vào câu chuyện, họ sẽ tự hiểu vì sao đây là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất lịch sử văn học. Dù hơi chạnh lòng khi Hollywood lại trở thành động lực khiến công chúng tìm đến Homer, ông cùng nhiều học giả khác đều xem đây là một tín hiệu đáng mừng. "Miễn là mọi người đọc hoặc nghe Homer thì tôi đều thấy ổn", giáo sư Lawrence Kim thuộc Đại học Trinity chia sẻ.
Bài viết cũng phản ánh khoảng cách khá lớn giữa thế hệ trẻ và các tác phẩm kinh điển. Một số người hâm mộ Nolan thậm chí chỉ mới biết The Odyssey là một trường ca Hy Lạp cổ đại sau khi tra Google khi bộ phim được công bố. Có người quyết định chỉ đọc trang Wikipedia trước khi xem phim, trong khi những người khác lại muốn đọc trọn vẹn nguyên tác để có cảm giác hiểu rõ câu chuyện hơn khi ngồi trong rạp.
Điều bất ngờ là rất nhiều người sau khi bắt đầu đọc đều nhận ra The Odyssey hấp dẫn hơn họ tưởng tượng. Nailah Williams, một nhà sáng tạo nội dung 25 tuổi tại Atlanta, cho biết cô bị cuốn hút đến mức có phản ứng cảm xúc mạnh với một phân cảnh khi đang đọc sách trong buổi dã ngoại ngày Quốc khánh Mỹ. Trong khi đó, Zach Musiakiewicz, 24 tuổi, thừa nhận anh từng nghĩ đây là cuốn sách mình sẽ không bao giờ thích, nhưng cuối cùng lại cảm thấy nó giống một cuộc phiêu lưu kỳ ảo hiện đại hơn là một tác phẩm cổ điển khô khan.
"Tôi thực sự rất thích. Nó giống như một tác phẩm phiêu lưu giả tưởng hiện đại vậy", anh nói.
Không chỉ độc giả, các giảng viên đại học cũng cảm nhận rõ sự thay đổi. Benedek Kruchió, trợ lý giáo sư ngành Cổ điển học tại Đại học Yale, cho biết những người bạn vốn chỉ thích nói về thể thao hoặc các chủ đề đời thường nay lại chủ động hỏi ông về Homer và The Odyssey. Với giới nghiên cứu văn học cổ điển, đó có lẽ là điều họ đã chờ đợi suốt nhiều năm.
Dù bộ phim của Christopher Nolan còn chưa chính thức ra mắt, hiệu ứng mà nó tạo ra đã vượt xa khuôn khổ của một tác phẩm điện ảnh. Nó khiến một sử thi đã tồn tại gần 3.000 năm bước trở lại tâm điểm của văn hóa đại chúng, đồng thời chứng minh rằng một bộ phim có thể khơi dậy sự tò mò đối với những tác phẩm kinh điển theo cách mà nhiều năm giảng dạy trên lớp học chưa chắc đã làm được.
Nguyễn Hải
