Trẻ con vốn hay so sánh. So chỗ ngồi, so món ăn, so đồ chơi và cả cách người khác được đối xử. Những điều người lớn cho là bình thường đôi khi với trẻ lại có thể là một dấu hỏi rất lớn.
Mới đây, chị Bích Trâm (phường Phú Thuận, quận 7 (cũ), TP.HCM chia sẻ một tình huống khiến chị đứng hình ngay tại sân bay, khi cùng con trai 7 tuổi trở về sau kỳ nghỉ lễ.
Trong lúc xếp hàng làm thủ tục trở lại thành phố, cậu bé nhìn sang một lối đi khác, nơi treo bảng ưu tiên rồi quay sang hỏi rất tự nhiên: "Mẹ ơi, sao mình không mua vé ghế thương gia?".
Chị kể, trong khoảnh khắc đó, chị đã nghĩ đến rất nhiều cách trả lời. Nói "vì vé đắt" thì sợ con hiểu sai về tiền bạc. Nói "nhà mình chưa đủ điều kiện" lại sợ con mặc cảm. Còn nếu né tránh, chuyển chủ đề, chị biết chắc kiểu gì con cũng sẽ hỏi lại. Thực tế, việc không chọn ghế thương gia trong phần lớn trường hợp vẫn là một quyết định liên quan đến chi phí. Nhưng làm thế nào để giải thích thoả đáng để con hài lòng nhưng vẫn không thấy tự ti?
Nói thẳng nhà mình không nhiều tiền không sai nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì theo chị là khôg đủ. Vì với người lớn, đó là sự thật. Nhưng với trẻ con, câu đó rất dễ bị hiểu thành "nhà mình kém hơn" hoặc "mình không có nên mình không bằng người ta". Trẻ chưa đủ khả năng tách bạch giữa điều kiện tài chính và giá trị bản thân, nên cách diễn đạt sẽ quyết định cảm xúc mà con giữ lại.
Cuối cùng, chị chọn cách ngồi xuống ngang tầm mắt con và trả lời chậm rãi: "Những người đi làm xa, bay nhiều, họ cần chỗ rộng và thoải mái để nghỉ ngơi nên đi thương gia. Còn mình đang đi chơi, ngồi ghế bình thường cũng ổn rồi".
Cậu bé im lặng một chút, rồi hỏi tiếp: "Vậy là họ giàu hơn mình hả mẹ?".
"Ghế thương gia thì thoải mái hơn, nhưng cũng đắt hơn nhiều. Đúng là họ phải có tiền mới chọn ghế này. Hiện tại điều kiện của nhà mình thì chưa cần hoặc chưa phù hợp để chọn loại vé đó. Mình chọn cách chi tiền vào những thứ khác mà cả nhà thấy vui hơn và phù hợp hơn. Có thể sau này mình sẽ thử. Hoặc sau này nếu con thích, con hoàn toàn có thể tự cố gắng để kiếm tiền và trải nghiệm".
Dạy trẻ hiểu tiền có giới hạn và cách con người đưa ra quyết định trong giới hạn đó
Ở cách nói của chị Trâm, yếu tố chi phí vẫn xuất hiện rất rõ: ghế thương gia đắt hơn và gia đình "chưa cần hoặc chưa phù hợp để chọn". Đó là một sự thật. Nhưng nó được đặt cạnh một vế quan trọng khác: gia đình có quyền lựa chọn cách sử dụng tiền.
Sự khác biệt nằm ở đúng chỗ này.
Nếu chỉ dừng lại ở "đắt nên mình không đi", đứa trẻ rất dễ hiểu theo hướng thiếu, rằng mình không có nên không được. Nhưng khi thêm vào yếu tố "mình chọn chi tiền vào thứ khác phù hợp hơn", câu chuyện lập tức chuyển từ thiếu sang chọn. Và cảm giác của đứa trẻ cũng khác đi: không phải mình kém hơn mà là nhà mình đang ưu tiên khác đi.
Đây là một chuyển dịch rất nhỏ về ngôn từ nhưng lại là một bước lớn trong cách hình thành nhận thức.
Thực tế, trong giáo dục tài chính sớm, điều khó nhất không phải là dạy trẻ biết tiền quan trọng, mà là dạy trẻ hiểu tiền có giới hạn và cách con người đưa ra quyết định trong giới hạn đó. Người lớn vẫn luôn làm điều này mỗi ngày: chọn mua cái này thì sẽ bớt cái kia, chọn trải nghiệm này thì phải đánh đổi trải nghiệm khác. Nhưng trẻ em nếu không được nói rõ, sẽ chỉ nhìn thấy "kết quả" mà không hiểu "quá trình lựa chọn" phía sau.
Câu trả lời của chị Trâm vô tình đã mở ra đúng quá trình đó.
Ở một lớp sâu hơn, cách nói này còn giúp trẻ tách bạch hai khái niệm rất dễ bị trộn lẫn: điều kiện tài chính và giá trị cá nhân. Việc không ngồi ghế thương gia không đồng nghĩa với việc kém hơn. Nó đơn giản là một lựa chọn chưa cần thiết ở thời điểm hiện tại. Và điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh trẻ em ngày nay tiếp xúc quá sớm với sự so sánh từ mạng xã hội đến môi trường học tập.
Khi một đứa trẻ hiểu rằng có những thứ mình chưa chọn, không phải vì mình không xứng đáng mà vì mình đang ưu tiên khác, cảm giác tự tin sẽ được giữ lại. Còn nếu trẻ chỉ nghe nhà mình không có, rất dễ hình thành một mặc cảm âm thầm, thứ có thể không bộc lộ ngay, nhưng sẽ tích tụ qua nhiều lần so sánh tương tự.
Một chi tiết đáng chú ý khác trong câu trả lời là phần "sau này nếu con thích, con có thể tự cố gắng để trải nghiệm". Đây không phải là một lời hứa mà là một cánh cửa. Nó giúp đứa trẻ hiểu rằng những trải nghiệm tốt hơn không phải là điều bị cấm đoán mà là điều có thể đạt được thông qua nỗ lực cá nhân.
Tức là, thay vì khép lại bằng "không", người mẹ đã kết thúc bằng "chưa".
Và "chưa" luôn mang theo hy vọng.
Một chuyến bay, suy cho cùng, chỉ kéo dài vài tiếng. Nhưng cách cha mẹ trò chuyện với con trong những khoảnh khắc như vậy có thể ở lại rất lâu. (Ảnh minh hoạ)
Khi đứa trẻ biết rằng có những thứ cần chờ, cần cố gắng và cần lựa chọn, nó sẽ hình thành một mối quan hệ lành mạnh hơn với tiền bạc, không sợ hãi, không thần thánh hóa, cũng không xem đó là thước đo duy nhất.
Quay lại khoảnh khắc ở sân bay, có thể với người lớn, đó chỉ là một câu hỏi thoáng qua. Nhưng với trẻ, đó là lần đầu tiên con chạm vào một khái niệm rất lớn: sự khác biệt. Và cách người mẹ phản hồi đã vô tình đặt nền móng cho cách đứa trẻ nhìn nhận những khác biệt ấy sau này.
Đôi khi, dạy con không nằm ở việc đưa ra câu trả lời đúng nhất mà là câu trả lời giúp con hiểu thế giới mà không đánh mất cảm giác an toàn của mình trong đó.
Điều con nhớ không phải là ghế nào mà là cảm giác khi ở cạnh cha mẹ
Chị Trâm chia sẻ, điều khiến chị yên tâm không phải là con đã hiểu đúng về ghế thương gia, mà là cách con đón nhận câu trả lời không mặc cảm, không so sánh kéo dài. Bởi ở độ tuổi đó, điều trẻ thực sự cần không phải là câu trả lời hoàn hảo mà là cảm giác an toàn khi được lắng nghe và được giải thích.
Một chuyến bay, suy cho cùng, chỉ kéo dài vài tiếng. Nhưng cách cha mẹ trò chuyện với con trong những khoảnh khắc như vậy có thể ở lại rất lâu.
"Có thể sau này, khi lớn hơn, đứa trẻ ấy sẽ hiểu rõ hơn về tiền bạc, về sự khác biệt giữa các tầng lớp, về những lựa chọn trong cuộc sống. Nhưng ký ức ban đầu của con sẽ không phải là mình ngồi ghế nào mà là mẹ đã trả lời mình ra sao, và mình đã cảm thấy thế nào lúc đó. Và có lẽ, đó mới là điều quyết định một đứa trẻ sẽ nhìn thế giới bằng ánh mắt tự tin, hay bằng những so sánh không hồi kết", chị nói.
Hiểu Đan
