Ngày 23/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (TNBTCNN), với 470/471 đại biểu Quốc hội có mặt biểu quyết tán thành, đạt tỷ lệ 99,8%. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027.
Luật gồm 3 điều. Trong đó, Điều 1 gồm 32 khoản, sửa đổi, bổ sung 37/78 điều và bãi bỏ 02/78 điều của Luật TNBTCNN; Điều 2 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng và Luật Quản lý thuế; Điều 3 quy định điều khoản thi hành.
Đằng sau những con số về số điều được sửa đổi là những thay đổi đáng chú ý trong cơ chế bồi thường nhà nước: từ nguyên tắc áp dụng pháp luật để xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, tăng quyền lựa chọn cơ quan giải quyết bồi thường của người bị thiệt hại đến giảm giấy tờ, đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thời gian chi trả và bổ sung cơ chế giảm, miễn trách nhiệm hoàn trả trong một số trường hợp.
Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. (Ảnh: Thu Thảo)
Bảo đảm tốt hơn quyền của người bị thiệt hại
Một trong những định hướng xuyên suốt của lần sửa đổi này là bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân và quyền yêu cầu bồi thường của người bị thiệt hại. Việc sửa đổi Luật xuất phát từ yêu cầu tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời khắc phục những hạn chế, bất cập phát sinh trong quá trình thi hành Luật TNBTCNN năm 2017.
Luật cũng đặt ra yêu cầu nâng cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước, người thi hành công vụ, góp phần phòng ngừa vi phạm trong thực thi công vụ; cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính, ứng dụng chuyển đổi số và bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy sau sắp xếp, chủ trương phân cấp, phân quyền.
Đáng chú ý, nguyên tắc bồi thường của Nhà nước được sửa đổi theo hướng: việc bồi thường được thực hiện theo Luật TNBTCNN, trừ trường hợp Quốc hội có quy định khác về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong các lĩnh vực được quy định tại Điều 1 của Luật. Theo đó, chủ thể có thẩm quyền quyết định phạm vi trách nhiệm bồi thường khác với Luật TNBTCNN là Quốc hội; phạm vi này phải nằm trong 3 lĩnh vực gồm quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án, đồng thời thuộc trường hợp chưa được quy định tại Chương II của Luật.
Sáng 10/9, Văn phòng Chủ tịch nước đã tổ chức họp báo công bố Lệnh số 18/2026/L-CTN ngày 26/8/2026 của Chủ tịch nước công bố Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. (Ảnh: Thu Thảo)
Trong trường hợp Quốc hội có quy định khác về phạm vi trách nhiệm bồi thường, các quy định liên quan của Luật TNBTCNN về căn cứ xác định trách nhiệm, thiệt hại được bồi thường, quyền và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại, cơ quan giải quyết cũng như thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường vẫn được áp dụng đầy đủ, đồng bộ. Một thay đổi khác liên quan trực tiếp đến quyền lựa chọn của người bị thiệt hại là cơ chế giải quyết bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự.
Theo quy định mới, người yêu cầu bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự có thể đề nghị cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại giải quyết hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết, tương tự cơ chế trong hoạt động quản lý hành chính và thi hành án. Thay đổi này nhằm bảo đảm tối đa quyền của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại.
Quốc hội thảo luận ở tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. (Ảnh: Thu Thảo)
Bổ sung quyền được bồi thường cho người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực
Một điểm mới đáng chú ý khác là việc thể chế hóa Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/01/2025 của Bộ Chính trị về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Theo đó, Luật bổ sung trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng, áp dụng không kịp thời hoặc không đúng biện pháp bảo vệ người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân theo quy định.
Quy định này đồng thời được gắn với việc xác định cơ quan giải quyết bồi thường. Cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo vệ người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân cũng là cơ quan giải quyết bồi thường tương ứng.
Không chỉ bổ sung trường hợp trên, phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính còn được điều chỉnh để tháo gỡ một số vướng mắc phát sinh trên thực tế và bảo đảm đồng bộ với hệ thống pháp luật. Trong đó, Luật bổ sung hành vi “hủy bỏ” giấy phép và các giấy tờ có giá trị như giấy phép; bổ sung hành vi “không cấp” Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; đồng thời sửa quy định về áp dụng biện pháp xử lý hành chính trái pháp luật theo hướng không liệt kê từng biện pháp cụ thể.
Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc tại buổi Hội thảo góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. (Ảnh: Bộ Tư pháp)
Người dân không phải tự đi tìm giấy tờ cơ quan nhà nước đã có
Nhóm quy định về trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường là một trong những nội dung được sửa đổi cơ bản, toàn diện. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận giảm nghĩa vụ về thủ tục, giấy tờ đối với người yêu cầu bồi thường.
Theo quy định mới, hồ sơ yêu cầu bồi thường gồm văn bản yêu cầu bồi thường và văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường. Tuy nhiên, người yêu cầu chỉ phải gửi văn bản yêu cầu bồi thường; văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường nếu đã có trong hồ sơ hoặc cơ sở dữ liệu của cơ quan nhà nước thì cơ quan giải quyết bồi thường có trách nhiệm tự cung cấp hoặc yêu cầu cơ quan nhà nước khác cung cấp. Như vậy, những giấy tờ mà cơ quan nhà nước đã có thì không tiếp tục đặt nghĩa vụ thu thập, cung cấp lên người yêu cầu bồi thường.
Luật cũng bổ sung hình thức gửi yêu cầu bồi thường qua môi trường số và Bộ phận Một cửa, bên cạnh hình thức trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính. Một thay đổi khác nhằm tránh việc người dân phải thực hiện lại thủ tục từ đầu là trách nhiệm chuyển hồ sơ. Trường hợp yêu cầu bồi thường không thuộc thẩm quyền, thay vì thông báo không thụ lý để người dân tự tìm đến cơ quan có thẩm quyền, hồ sơ được chuyển đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết theo quy định. Cơ quan giải quyết bồi thường khi thông báo thụ lý đồng thời phải cử người giải quyết bồi thường trong thời hạn luật định.
Thương lượng là quyền, không phải thủ tục bắt buộc
Một thay đổi quan trọng khác nằm ở thủ tục thương lượng. Luật xác định thương lượng là quyền của người yêu cầu bồi thường nhưng không phải nghĩa vụ bắt buộc phải thực hiện. Người yêu cầu bồi thường có thể từ chối thương lượng trong các trường hợp luật quy định. Thời gian thương lượng cũng được rút ngắn còn 8 ngày làm việc; đối với vụ việc phức tạp là 10 ngày làm việc.
Trường hợp cần thêm thời gian, người yêu cầu bồi thường và người giải quyết bồi thường có thể thỏa thuận kéo dài. Thời gian kéo dài theo thỏa thuận không được tính vào thời hạn giải quyết yêu cầu bồi thường. Đáng chú ý, dù thương lượng thành, không thành hay người yêu cầu bồi thường từ chối thương lượng, cơ quan giải quyết bồi thường vẫn phải ban hành quyết định giải quyết bồi thường. Quy định này đặt trách nhiệm giải quyết đến cùng lên cơ quan có thẩm quyền, thay vì để kết quả của quá trình thương lượng quyết định việc có ban hành quyết định giải quyết hay không.
Đoàn kiểm tra liên ngành của Bộ Tư pháp do ông Lê Vệ Quốc - Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước, Bộ Tư pháp làm Trưởng đoàn đã tiến hành kiểm tra công tác đăng ký biện pháp bảo đảm bằng quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất và kiểm tra công tác bồi thường nhà nước tại tỉnh Hưng Yên. (Ảnh: Bộ Tư pháp)
Thời điểm có hiệu lực của quyết định giải quyết bồi thường cũng được kéo dài từ 15 ngày lên 60 ngày kể từ ngày người yêu cầu bồi thường nhận được quyết định. Hai bên vẫn có thể thỏa thuận để quyết định có hiệu lực sớm hơn và nội dung này phải được ghi rõ trong biên bản kết quả thương lượng. Tương ứng với đó, thời hạn người yêu cầu bồi thường có quyền khởi kiện đối với quyết định giải quyết bồi thường cũng được kéo dài từ 15 ngày lên 60 ngày kể từ ngày nhận được quyết định.
Nâng mức tạm ứng, rút ngắn thời gian chi trả
Những thay đổi liên quan đến tiền bồi thường cũng tác động trực tiếp tới quyền lợi của người bị thiệt hại. Theo Luật mới, mức tạm ứng kinh phí bồi thường được nâng từ “không dưới 50%” lên “không dưới 75%” giá trị các thiệt hại có thể tính được ngay. Việc nâng mức tạm ứng nhằm hỗ trợ kịp thời, thiết thực hơn cho người bị thiệt hại trong khoảng thời gian chờ vụ việc được giải quyết.
Ở khâu chi trả, quy trình cũng được đơn giản hóa đáng kể. Cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại sử dụng kinh phí được cấp từ đầu năm để thực hiện chi trả, không phải thực hiện thủ tục đề nghị cấp kinh phí bồi thường cho từng vụ việc như trước.
Trong 2 ngày làm việc kể từ ngày quyết định giải quyết bồi thường có hiệu lực hoặc nhận được bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, cơ quan có trách nhiệm phải thông báo cho người yêu cầu bồi thường; trong 2 ngày làm việc tiếp theo phải thực hiện việc chi trả. Cùng với đó, Luật xác định Nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác bồi thường nhà nước, bao gồm kinh phí cho công tác quản lý nhà nước về bồi thường và kinh phí chi trả cho người bị thiệt hại, chi phí định giá tài sản, giám định thiệt hại.
Triển khai Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước. (Ảnh: Báo Chính phủ)
Thêm cơ chế giảm, miễn hoàn trả cho người thi hành công vụ
Nếu các nhóm quy định về hồ sơ, thương lượng, tạm ứng và chi trả tập trung nhiều vào quyền lợi của người bị thiệt hại thì quy định về trách nhiệm hoàn trả lại có những thay đổi đáng chú ý đối với người thi hành công vụ gây thiệt hại.
Luật bổ sung căn cứ giảm mức hoàn trả đối với trường hợp người thi hành công vụ gây thiệt hại do lỗi vô ý khi thực hiện đề xuất về đổi mới, sáng tạo theo đúng chủ trương, phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, không vụ lợi và đã chủ động phòng ngừa, khắc phục tối đa hậu quả. Việc giảm mức hoàn trả cũng được xem xét đối với trường hợp đã chủ động khắc phục hậu quả và hoàn trả được ít nhất 50% số tiền phải hoàn trả.
Đặc biệt, Luật bổ sung cơ chế miễn hoàn trả đối với người thi hành công vụ gây thiệt hại do lỗi vô ý, đã chủ động khắc phục hậu quả, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và thuộc một trong những trường hợp được quy định.
Trong đó có trường hợp thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; mắc bệnh hiểm nghèo có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn hoặc lập công lớn. Luật cũng bổ sung cách xử lý đối với trường hợp Hội đồng xem xét trách nhiệm hoàn trả không xác định được đầy đủ các nội dung theo quy định, theo hướng kiến nghị Thủ trưởng cơ quan đã chi trả tiền bồi thường quyết định.
Bộ Tư pháp tổ chức họp thẩm định hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. (Ảnh: Bộ Tư pháp)
Chuyển đổi số gắn với phân cấp trách nhiệm
Những sửa đổi lần này còn gắn công tác bồi thường nhà nước với yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số. Luật quy định theo nguyên tắc Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về công tác bồi thường nhà nước trên phạm vi cả nước; Bộ Tư pháp là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất thực hiện quản lý nhà nước; UBND cấp tỉnh thực hiện quản lý nhà nước tại địa phương với các nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể.
Nhiệm vụ chỉ đạo thực hiện chuyển đổi số trong công tác bồi thường nhà nước cũng được bổ sung. Cùng với đó, một số nhiệm vụ tiếp tục được phân quyền cho UBND cấp tỉnh, trong đó có hỗ trợ người bị thiệt hại thực hiện thủ tục yêu cầu bồi thường. Các quy định về cơ quan giải quyết bồi thường cũng được điều chỉnh để phù hợp với tổ chức bộ máy sau sắp xếp và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Áp dụng quy định có lợi hơn trong giai đoạn chuyển tiếp
Luật số 15/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 01/3/2027. Đối với những yêu cầu bồi thường đã được thụ lý trước thời điểm Luật có hiệu lực mà chưa giải quyết hoặc đang trong quá trình giải quyết, về nguyên tắc vẫn tiếp tục áp dụng Luật TNBTCNN năm 2017.
Tuy nhiên, Luật đặt ra một cơ chế chuyển tiếp đáng chú ý: kể từ ngày Luật này có hiệu lực, đối với những công việc, thủ tục chưa có kết quả giải quyết, cơ quan giải quyết bồi thường sẽ áp dụng quy định có lợi hơn cho người yêu cầu bồi thường và người thi hành công vụ có trách nhiệm hoàn trả, trừ trường hợp chính những người này đề nghị không áp dụng.
Với hàng loạt thay đổi từ phạm vi trách nhiệm bồi thường đến cách nộp hồ sơ, chuyển hồ sơ, thương lượng, tạm ứng, ra quyết định và chi trả, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TNBTCNN đã hướng mạnh hơn tới việc giảm những thủ tục mà người bị thiệt hại phải tự thực hiện.
Chương trình khảo sát công tác bồi thường nhà nước tại thành phố Cần Thơ. (Ảnh: Bộ Tư pháp)
Song song với việc bảo đảm tốt hơn quyền yêu cầu bồi thường, Luật tiếp tục đặt trách nhiệm lên cơ quan nhà nước trong quá trình tiếp nhận, xử lý và giải quyết yêu cầu; đồng thời bổ sung những cơ chế phù hợp đối với người thi hành công vụ trong trường hợp đổi mới, sáng tạo, chủ động khắc phục hậu quả hoặc rơi vào những hoàn cảnh đặc biệt.
Những thay đổi này cùng hướng tới mục tiêu mà Luật đặt ra: khắc phục những hạn chế, bất cập của Luật TNBTCNN năm 2017, bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích của người bị thiệt hại.
