Trong đời sống văn hóa của người Việt Nam và nhiều nước Á Đông, lịch âm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Chúng ta dùng nó để xem ngày cưới hỏi, động thổ, tính ngày giỗ chạp và đặc biệt là đón Tết Nguyên Đán. Tuy nhiên, đã bao giờ bạn thắc mắc tại sao lại gọi là lịch âm và cơ sở khoa học của loại lịch này là gì chưa?
Khái niệm lịch âm là gì?
Để hiểu tại sao có tên gọi này, trước hết chúng ta cần hiểu bản chất của nó. Lịch âm (Lunar calendar) là loại lịch được tính toán dựa trên chu kỳ tròn khuyết của Mặt Trăng liên quan đến Trái Đất.
Người xưa quan sát bầu trời và nhận thấy Mặt Trăng có quy luật thay đổi hình dạng rất đều đặn: từ không trăng (ngày sóc) đến trăng tròn (ngày vọng) và trở lại không trăng. Khoảng thời gian để Mặt Trăng hoàn thành một chu kỳ xoay quanh Trái Đất là khoảng 29,53 ngày. Do đó, một tháng trong lịch âm thường có 29 hoặc 30 ngày.
Cái tên "lịch âm" đơn giản là cách gọi ngắn gọn để chỉ loại lịch tính thời gian theo chu kỳ của Mặt Trăng. Ảnh minh họa
Tại sao lại gọi là lịch âm
Câu trả lời nằm ngay ở đối tượng thiên thể mà loại lịch này căn cứ vào: Mặt Trăng.
Trong thiên văn học và triết học phương Đông cổ đại, Mặt Trời được gọi là "Thái Dương", tượng trưng cho tính dương, sự nóng bức và ánh sáng rực rỡ. Ngược lại, Mặt Trăng được gọi là "Thái Âm", tượng trưng cho tính âm, sự mát mẻ và ban đêm.
Vì loại lịch này được xây dựng hoàn toàn dựa trên sự chuyển động và chu kỳ của Mặt Trăng (Thái Âm), nên người xưa gọi đầy đủ là "Thái Âm lịch". Trải qua thời gian, để thuận tiện trong giao tiếp hàng ngày, người ta đã gọi tắt là lịch âm.
Như vậy, cái tên "lịch âm" đơn giản là cách gọi ngắn gọn để chỉ loại lịch tính thời gian theo chu kỳ của Mặt Trăng.
Ý nghĩa của lịch âm trong đời sống người Việt
Việc tìm hiểu tại sao lại gọi là lịch âm giúp chúng ta trân trọng hơn trí tuệ của người xưa. Lịch âm không chỉ là công cụ đo đếm thời gian mà còn gắn liền với nền văn minh lúa nước.
Trong nông nghiệp: Người nông dân dựa vào lịch âm để biết quy luật lên xuống của thủy triều, con nước lớn ròng. Câu tục ngữ "Trăng mờ thì hạn, trăng tán thì mưa" hay việc tính ngày gieo mạ đều xuất phát từ việc quan sát chu kỳ Mặt Trăng.
Trong văn hóa tâm linh: Lịch âm là sợi dây kết nối với tổ tiên. Các ngày lễ tết quan trọng như Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, Rằm tháng Bảy hay các ngày giỗ kỵ đều tính theo lịch này. Nó tạo nên nhịp sống văn hóa riêng biệt, trầm lắng và sâu sắc của người phương Đông.
* Thông tin mang tính chất tham khảo
