Trong bóng đêm tĩnh lặng, những đôi mắt lấp lánh của loài chó và mèo luôn mang lại một cảm giác huyền bí. Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng này nằm ở một cấu trúc sinh học đặc biệt có tên là màng trạch (tapetum lucidum). Màng trạch là một lớp mô mỏng nằm phía sau võng mạc, hoạt động như một tấm gương phản quang cực kỳ mạnh mẽ. Khi màn đêm buông xuống, lớp màng này làm nhiệm vụ phản xạ lại lượng lớn ánh sáng môi trường, tạo ra hiệu ứng phát sáng kỳ ảo trong mắt động vật.
Thực tế, cấu trúc màng trạch không chỉ độc quyền ở họ mèo hay họ chó. Đây là một đặc điểm tiến hóa vô cùng phổ biến ở các loài động vật có vú, trải dài từ họ trâu bò, họ ngựa, họ hươu nai, họ gấu cho đến họ chồn. Vậy tại sao tự nhiên lại ban tặng cho chúng một món quà độc đáo đến thế?
Câu trả lời đưa chúng ta quay ngược dòng thời gian về kỷ nguyên của khủng long. Hơn một trăm triệu năm trước, loài bò sát khổng lồ này là những kẻ thống trị tuyệt đối của Trái Đất. Bị áp đảo về mọi mặt, tổ tiên của các loài động vật có vú buộc phải lùi bước vào màn đêm tĩnh mịch để lẩn trốn và sinh tồn. Chặng đường tiến hóa trong bóng tối đằng đẵng hàng trăm triệu năm đã để lại những dấu ấn không thể phai mờ trên cơ thể chúng.
So với các loài chim - vốn là hậu duệ trực tiếp của khủng long, hệ giác quan của động vật có vú mang một nghịch lý lớn: thính giác và khứu giác phát triển vượt bậc trong khi hệ thống thị giác lại vô cùng yếu kém. Để tồn tại, chúng đã dồn toàn bộ nguồn lực tiến hóa để thích ứng với môi trường ban đêm, và màng trạch chính là vũ khí sinh tồn đắc lực nhất.
Cơ chế hoạt động của mắt động vật có thể được ví như một chiếc máy ảnh kiểu cũ. Ánh sáng xuyên qua giác mạc và thủy tinh thể, đóng vai trò như ống kính, để in bóng lên võng mạc ở phía sau nhãn cầu, nơi hoạt động như một tấm phim cảm quang.
Tại đây, vô số tế bào cảm quang sẽ bắt lấy hạt ánh sáng, chuyển hóa chúng thành tín hiệu điện và truyền dọc theo dây thần kinh thị giác lên não bộ, giúp con vật nhận thức được thế giới. Tuy nhiên, khi đi xuyên qua lớp tế bào cảm quang, một lượng đáng kể hạt ánh sáng sẽ bị rò rỉ và không được hấp thụ. Trong môi trường bóng tối khan hiếm ánh sáng, sự hao hụt này là một sự lãng phí chí mạng.
Đó là lúc màng trạch phát huy vai trò cứu sinh của mình. Bức tường phản quang này sẽ hắt ngược những hạt ánh sáng bị lọt lưới trở lại, mang đến cho các tế bào cảm quang cơ hội thứ hai để hấp thụ chúng. Nhờ cơ chế phản chiếu xuất sắc, độ nhạy của thị giác trong bóng tối được gia tăng đột biến.
Dù thời đại khủng long đã chính thức khép lại từ 66 triệu năm trước bởi một vụ va chạm tiểu hành tinh thảm khốc, di sản màng trạch vẫn được các loài động vật có vú giữ gìn một cách hoàn hảo cho đến tận ngày nay.
Đến đây, một câu hỏi lớn được đặt ra là tại sao con người, cũng là một loài động vật có vú, lại thiếu vắng đi cấu trúc kỳ diệu này? Bí mật nằm ở một ngã rẽ tiến hóa cực kỳ quan trọng. Khi các loài khủng long không phải chim bị xóa sổ, tổ tiên loài người đã đưa ra một quyết định táo bạo là bước ra khỏi màn đêm tăm tối, leo lên những tán cây cao và ôm trọn lấy ánh nắng rực rỡ của mặt trời.
Đối với sinh vật hoạt động ban ngày, màng trạch không còn là một lợi thế mà lại biến thành một gánh nặng nguy hiểm. Dưới ánh nắng chói chang, sự tồn tại của tấm gương phản quang trong mắt sẽ khiến ánh sáng liên tục dội lại bên trong nhãn cầu.
Hiện tượng này không chỉ gây rối loạn tầm nhìn mà trong những trường hợp nghiêm trọng, nó hoàn toàn có thể dẫn đến chứng mù lòa do cường độ ánh sáng quá mạnh. Thuận theo sự chọn lọc tự nhiên khắc nghiệt, màng trạch trong mắt tổ tiên loài người đã dần thoái hóa và hoàn toàn biến mất.
Thế chỗ cho cấu trúc đó là một lớp mô đen tuyền mang tên lớp biểu mô sắc tố võng mạc. Lớp mô này hoạt động như một buồng tối của máy ảnh, âm thầm hấp thụ mọi luồng sáng dư thừa. Việc ngăn chặn triệt để sự phản xạ hỗn loạn bên trong nhãn cầu chính là chìa khóa mang lại cho chúng ta một thị lực sắc nét và vô cùng rõ ràng vào ban ngày.
Bên cạnh đó, thiên nhiên cũng chứng kiến những giải pháp tiến hóa vô cùng khôn ngoan. Đối với những loài động vật vẫn giữ lại màng trạch nhưng lại buộc phải hoạt động thêm vào ban ngày như chó hay mèo, chúng phải tìm cách hạn chế ánh sáng thừa lọt vào mắt bằng cách thu nhỏ đồng tử.
Đặc biệt, họ mèo đã phát triển một hệ thống đồng tử dạng khe dọc với biên độ co giãn khổng lồ. Vào ban ngày, mắt chúng sẽ khép lại thành một khe hẹp mỏng manh để chắn sáng. Khi đêm xuống, đồng tử của chúng lại mở to hết cỡ, gần như chiếm trọn mống mắt nhằm thu gom từng tia sáng yếu ớt nhất, giúp duy trì khả năng nhìn xuyên màn đêm xuất sắc.
Thế nhưng, hành trình tiến hóa không phải lúc nào cũng là một con đường thẳng tắp, và loài khỉ lùn tarsier (Carlito syrichta) sinh sống tại các khu rừng rậm Đông Nam Á là một minh chứng hoàn hảo. Giống như loài người, tổ tiên của loài linh trưởng nhỏ bé này đã từng vứt bỏ màng trạch để đánh đổi lấy thị lực ban ngày sắc nét.
Tuy nhiên, dưới áp lực sinh tồn khắc nghiệt nào đó, chúng lại một lần nữa bị đẩy ngược trở lại vào bóng đêm. Đối mặt với một sự thật trớ trêu là cấu trúc màng trạch một khi đã biến mất thì không thể tự mọc lại được, khỉ lùn tarsier buộc phải tìm ra một chiến lược sinh tồn khác - không ngừng gia tăng kích thước nhãn cầu.
Mặc dù chỉ sở hữu chiều dài cơ thể khiêm tốn từ 9 đến 15 cm, nhưng nhãn cầu của khỉ lùn tarsier lại phát triển đạt tới đường kính khổng lồ là 1,6 cm. Sự phát triển bất thường gần như chạm tới giới hạn sinh lý này khiến đôi mắt của chúng bị nhồi chặt vào hốc mắt trong hộp sọ.
Hệ quả là các mô cơ xung quanh hoàn toàn không có không gian để xoay nhãn cầu, khiến loài khỉ này vĩnh viễn mất đi khả năng liếc nhìn và chỉ có thể nhìn chằm chằm về phía trước. Để khắc phục khiếm khuyết chí mạng do nhãn cầu bất động gây ra, tạo hóa lại buộc chúng phải cải tạo các đốt sống cổ một cách cực đoan.
Nhờ đó, chúng sở hữu một chiếc cổ có khả năng xoay vặn 180 độ y hệt như loài cú mèo. Đây được giới khoa học đánh giá là một trong những ví dụ kinh điển nhất về việc sinh vật bị ép buộc phải sản sinh ra những đặc điểm kỳ dị để lấp liếm những lỗ hổng do chính quá trình tiến hóa để lại.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
