Một buổi chiều tại một cửa hàng điện thoại ở phố Thái Hà-Hà Nội, một khách hàng cầm trên tay chiếc máy đã dùng hơn ba năm, hỏi người bán về mẫu điện thoại mới có bộ nhớ 256 GB. Mức giá cao hơn dự kiến khiến anh chần chừ. Người bán giải thích rằng không chỉ tỷ giá hay chi phí vận chuyển tăng, mà giá RAM và bộ nhớ lưu trữ cũng đang chịu áp lực từ nhu cầu của các hệ thống AI.
Câu chuyện tương tự xuất hiện tại một cửa hàng máy tính ở phố Lê Thanh Nghị. Một khách hàng muốn tự ráp bộ PC mới, nhưng phải tính toán lại khi giá RAM và SSD chiếm phần ngân sách lớn hơn dự kiến. Người bán cho biết họ cũng không dễ dàng hơn bởi nếu giữ giá, biên lợi nhuận bị thu hẹp.
Trong nhiều năm, người dùng công nghệ gần như mặc định rằng một chiếc điện thoại mới sẽ có bộ nhớ lớn hơn, một chiếc máy tính mới sẽ mạnh hơn, trong khi số tiền phải bỏ ra không nhất thiết tăng tương ứng. Quy luật ấy từng là một trong những động lực lớn nhất của thị trường điện tử tiêu dùng.
Tuy nhiên, cuộc đua AI đang tạo ra một nghịch lý. Những hệ thống giúp doanh nghiệp xử lý dữ liệu nhanh hơn, tự động hóa công việc nhiều hơn lại có thể khiến chi phí sở hữu một số thiết bị phổ thông tăng lên. RAM, SSD và các loại bộ nhớ khác đang trở thành điểm nóng của chuỗi cung ứng, khi nhu cầu từ trung tâm dữ liệu AI cạnh tranh với nhu cầu của điện thoại, laptop và PC.
Câu hỏi không còn chỉ là linh kiện nào đang tăng giá. Vấn đề lớn hơn là liệu ngành công nghệ tiêu dùng có đang bước vào một thời kỳ mới, nơi phần cứng không còn mặc định ngày càng rẻ.
AI đang làm thay đổi quy luật giá của phần cứng
Thị trường bộ nhớ vốn có tính chu kỳ. Khi nhu cầu tăng mạnh, giá đi lên, các nhà sản xuất mở rộng công suất, nguồn cung cải thiện rồi giá có thể giảm trở lại. Tuy nhiên, làn sóng đầu tư AI đang tạo ra một nguồn cầu mới với quy mô rất lớn, đồng thời làm thay đổi cơ cấu sản xuất của ngành.
Các hệ thống AI cần nhiều loại bộ nhớ, từ HBM phục vụ bộ xử lý tăng tốc, DRAM máy chủ cho đến SSD doanh nghiệp lưu trữ dữ liệu. Khi các nhà sản xuất ưu tiên những sản phẩm có nhu cầu cao, nguồn cung dành cho thị trường tiêu dùng có thể chịu áp lực.
Theo Gartner, giá kết hợp của DRAM và SSD được dự báo tăng 130% vào cuối năm 2026 so với năm 2025. Đây là mức tăng của nhóm linh kiện, không phải mức tăng giá bán của mọi thiết bị. Tuy nhiên, tác động lên thị trường thành phẩm đã bắt đầu được lượng hóa. Gartner dự báo giá PC tăng 17%, smartphone tăng 13% trong năm 2026.
Điều đáng chú ý là dự báo này không chỉ nói về giá. Gartner đồng thời dự báo lượng PC xuất xưởng toàn cầu giảm 10,4%, còn smartphone giảm 8,4% trong năm 2026. Khi thiết bị đắt lên, người dùng có thể trì hoãn việc nâng cấp, chuyển sang máy cũ hoặc tìm kiếm những lựa chọn có giá thấp hơn.
Chính điều này khiến người dùng có thể phải trả nhiều tiền hơn cho cùng một nhu cầu.
Trong nhiều năm, cuộc đua cấu hình giúp người mua nhận được nhiều hơn với cùng một khoản tiền. Một mẫu điện thoại mới có thể tăng RAM từ 6 GB lên 8 GB, bộ nhớ lưu trữ từ 128 GB lên 256 GB, trong khi giá bán vẫn nằm trong khoảng quen thuộc.
Khi bộ nhớ trở nên đắt đỏ, các hãng sẽ phải cân nhắc lại cách phân bổ chi phí. Họ có thể tăng giá bán, giảm biên lợi nhuận, điều chỉnh cấu hình hoặc chuyển trọng tâm sang những sản phẩm cao cấp có khả năng hấp thụ chi phí tốt hơn.
Gartner cho rằng phân khúc smartphone cơ bản sẽ chịu tác động lớn hơn so với nhóm cao cấp. Người mua điện thoại giá thấp có xu hướng rời khỏi thị trường nhanh hơn, trong khi người dùng thiết bị cao cấp ít nhạy cảm hơn với biến động giá. Điều này có thể khiến thị trường tiếp tục dịch chuyển về phía những mẫu máy đắt tiền hơn.
Vấn đề nằm ở chỗ, người dùng phổ thông không nhất thiết có nhu cầu tăng RAM hay bộ nhớ lưu trữ. Họ có thể chỉ muốn một chiếc điện thoại đủ dùng cho liên lạc, mạng xã hội, chụp ảnh và giải trí. Tuy nhiên, nếu chi phí linh kiện tăng, khoản tiền phải bỏ ra để duy trì chính nhu cầu đó cũng có thể tăng theo.
Thậm chí tự lắp PC cũng không còn là nơi dễ dàng né giá tăng.
Thị trường PC tự ráp từng là một trong những nơi người dùng có thể chủ động kiểm soát chi phí. Thay vì mua một bộ máy hoàn chỉnh, người dùng có thể lựa chọn từng linh kiện, nâng cấp theo nhu cầu hoặc tận dụng những bộ phận còn tốt từ máy cũ.
Tuy nhiên, khi RAM và SSD tăng giá, lợi thế này bị thu hẹp. Một bộ PC không chỉ chịu tác động từ CPU hay GPU. Những linh kiện tưởng như ít được chú ý cũng có thể trở thành phần chi phí đáng kể trong tổng giá thành.
Gartner dự báo giá PC tăng 17% trong năm 2026, đồng thời cho rằng phân khúc máy tính dưới 500 USD có thể biến mất vào năm 2028. Theo hãng nghiên cứu, chi phí bộ nhớ có thể chiếm 23% tổng chi phí linh kiện của PC, tăng từ 16% vào năm 2025.
Nếu kịch bản này xảy ra, người dùng sẽ phải cân nhắc lại cách mua máy. Một số người có thể chọn nâng cấp máy cũ thay vì mua mới. Một số khác có thể tiếp tục sử dụng thiết bị hiện tại lâu hơn. Với doanh nghiệp, việc kéo dài vòng đời PC cũng có thể trở thành một giải pháp để kiểm soát ngân sách.
Đây là thay đổi đáng chú ý, bởi thị trường công nghệ vốn được thúc đẩy bởi chu kỳ nâng cấp. Khi giá tăng, chu kỳ ấy có thể chậm lại.
“Chipflation” sẽ kéo dài đến bao giờ?
Khái niệm “chipflation”, tức lạm phát chip, đang được sử dụng để mô tả tình trạng chi phí linh kiện tăng lên và tác động đến nhiều sản phẩm công nghệ. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng khái niệm này.
Giá bộ nhớ tăng không có nghĩa mọi thiết bị điện tử đều tăng giá theo cùng một tỷ lệ. Giá bán còn phụ thuộc vào cấu hình, tỷ giá, chi phí vận chuyển, chiến lược sản phẩm và mức độ cạnh tranh giữa các hãng.
Điều có thể nói chắc chắn hơn là AI đang làm thay đổi thứ tự ưu tiên trong chuỗi cung ứng. Các nhà sản xuất bộ nhớ có thêm động lực dành năng lực cho những sản phẩm phục vụ trung tâm dữ liệu, trong khi các hãng điện thoại và PC phải tìm cách thích ứng với chi phí đầu vào cao hơn.
Theo Gartner, tác động của biến động bộ nhớ có thể kéo dài đến năm 2028, khi giá bộ nhớ ổn định hơn và AI trên thiết bị đạt mức trưởng thành cao hơn. Đây vẫn là một dự báo, không phải bằng chứng cho thấy giá phần cứng sẽ không bao giờ giảm trở lại.
Nghịch lý lớn nhất của câu chuyện này nằm ở chỗ AI đang giúp nhiều công việc trở nên rẻ hơn, đồng thời có thể khiến một số thiết bị phục vụ người dùng trở nên đắt hơn.
Một người mua điện thoại không nhất thiết cần RAM 16 GB. Một người dùng PC văn phòng cũng không nhất thiết cần SSD dung lượng lớn. Tuy nhiên, nếu chi phí bộ nhớ tăng, họ có thể phải trả nhiều tiền hơn cho cùng một nhu cầu.
Điều đó cho thấy lợi ích của AI không được phân bổ đồng đều trong toàn bộ ngành công nghệ. Các nhà cung cấp hạ tầng AI có thể hưởng lợi từ nhu cầu tăng mạnh. Các nhà sản xuất bộ nhớ có thể hưởng lợi từ giá bán cao hơn. Trong khi đó, người dùng phổ thông có thể phải đối mặt với giá thiết bị tăng, lựa chọn giá rẻ thu hẹp hoặc chu kỳ nâng cấp kéo dài.
Công nghệ từng giúp người dùng nhận được nhiều hơn với cùng một khoản tiền. Nay, khi AI trở thành động lực tăng trưởng lớn nhất của ngành bán dẫn, người dùng có thể phải trả nhiều hơn để duy trì chính những lợi ích mà họ từng mặc định là sẽ ngày càng rẻ.
Đó có thể là dấu hiệu đầu tiên của một thời kỳ mới, nơi giá trị của phần cứng không còn chỉ được quyết định bởi tiến bộ công nghệ, mà còn bởi việc tài nguyên sản xuất đang được phân bổ cho ai./
Vũ Hoàng
