Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần chọn gỗ tốt, đóng chắc tay và phủ một lớp sơn là đồ nội thất có thể sử dụng bền hàng chục năm. Tuy nhiên, theo các tài liệu kỹ thuật về gỗ, bản thân gỗ là vật liệu có khả năng hấp thụ và nhả hơi ẩm từ môi trường.
"Làm nghề mộc hơn 30 năm, tôi đã thấy không biết bao nhiêu tấm gỗ bị nứt, cong, vênh dù là loại gỗ tốt hay bình thường. Người mới vào nghề thường nghĩ đó là 'lỗi của gỗ', nhưng thật ra, phần lớn vấn đề đến từ cách xử lý và bảo quản sai", một người thợ mộc lâu năm chia sẻ trên trang noithatlamhien.
Chính sự thay đổi độ ẩm này khiến gỗ có thể co lại hoặc giãn ra theo thời gian. Nếu người thợ không tính đến "chuyển động" tự nhiên của gỗ khi thiết kế và lắp ráp, những món đồ tưởng như được đóng rất chắc vẫn có thể xuất hiện khe hở, cong vênh, nứt hoặc thậm chí hỏng mối nối.
Vì sao gỗ không "yên vị" như nhiều người vẫn nghĩ?
Gỗ là vật liệu hút ẩm. Khi độ ẩm không khí thay đổi, gỗ trao đổi hơi ẩm với môi trường xung quanh. Mức độ thay đổi phụ thuộc vào độ ẩm tương đối, nhiệt độ và lượng ẩm hiện có trong gỗ.
Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), mối quan hệ giữa gỗ và độ ẩm có ảnh hưởng đáng kể tới đặc tính cũng như khả năng sử dụng của vật liệu. Những vấn đề trong quá trình sử dụng gỗ thường liên quan trực tiếp đến sự thay đổi độ ẩm hoặc lượng nước bên trong gỗ.
Điều này lý giải tại sao một chiếc bàn gỗ có thể trông hoàn toàn bình thường khi mới mua nhưng vài tháng sau lại xuất hiện khe hở hoặc mặt bàn hơi cong.
Đặc biệt, sự thay đổi kích thước không diễn ra giống nhau ở mọi hướng của thớ gỗ. Vì vậy, một tấm gỗ lớn nếu bị cố định quá cứng vào một kết cấu khác có thể phát sinh lực và làm biến dạng chính nó hoặc phá hỏng mối nối.
Nói cách khác, người thợ giỏi không tìm cách bắt gỗ "đứng im", mà phải tính toán để gỗ có thể co giãn trong giới hạn cho phép.
Sai lầm phổ biến: Đóng mọi thứ càng chặt càng tốt
Một trong những quan niệm dễ gây lỗi khi làm đồ gỗ là "càng nhiều keo, càng nhiều vít thì càng chắc".
Trong thực tế, với gỗ tự nhiên, việc liên kết các chi tiết phải tính đến hướng thớ và khả năng chuyển động của từng bộ phận.
Ví dụ, khi ghép một tấm gỗ rộng với một chi tiết có hướng thớ khác nhau rồi cố định chúng bằng quá nhiều điểm cứng, hai bộ phận có thể không còn đủ khả năng chuyển động độc lập.
Khi độ ẩm thay đổi, một chi tiết muốn co hoặc giãn nhưng bị chi tiết còn lại giữ lại. Lực tích tụ có thể khiến gỗ nứt, cong hoặc làm mối nối biến dạng.
Đây cũng là lý do những người làm mộc lâu năm thường đặc biệt chú ý đến hướng thớ gỗ, cách ghép và loại mối nối, thay vì chỉ quan tâm đến việc dùng bao nhiêu đinh, vít hay keo.
Thợ mộc thường dùng "mộng" thay vì chỉ phụ thuộc vào đinh, vít
Một món đồ gỗ bền không nhất thiết phải có thật nhiều vít.
Một số kiểu phổ biến gồm mộng âm - dương (mortise-and-tenon), mộng chốt gỗ (dowel), mộng mang cá (dovetail), mộng finger/box joint hay các kiểu rãnh và hèm.
Trong đó, mộng âm - dương là kiểu liên kết truyền thống: một chi tiết tạo thành phần "mộng", chi tiết còn lại có phần "lỗ mộng" tương ứng để hai bộ phận ăn khớp với nhau.
Cách liên kết này tạo ra diện tích tiếp xúc lớn và có thể được sử dụng trong nhiều kết cấu đồ nội thất.
Với các sản phẩm như tủ, ngăn kéo, bàn ghế, việc lựa chọn mối nối phù hợp không chỉ quyết định độ chắc mà còn ảnh hưởng đến tuổi thọ của sản phẩm.
Đừng đóng đồ ngay khi gỗ chưa thích nghi với môi trường
Một nguyên tắc quan trọng khác là kiểm soát độ ẩm của gỗ.
Theo USDA, gỗ liên tục trao đổi độ ẩm với không khí. Khi môi trường thay đổi, gỗ cũng có thể thay đổi trạng thái và kích thước. Vì vậy, độ ẩm của gỗ là một yếu tố quan trọng khi thiết kế và sử dụng sản phẩm gỗ.
Nếu sử dụng gỗ có độ ẩm không phù hợp với môi trường nơi đồ nội thất được đặt, quá trình co ngót hoặc giãn nở sau khi sản phẩm hoàn thiện có thể gây ra nhiều vấn đề.
Đây là lý do thợ mộc chuyên nghiệp thường không chỉ nhìn bằng mắt để đánh giá gỗ đã "khô" hay chưa mà cần kiểm soát độ ẩm và điều kiện bảo quản trước khi gia công.
5 điều cần nhớ khi làm đồ gỗ
1. Chọn gỗ phù hợp
Không phải loại gỗ nào cũng có đặc tính giống nhau. Độ co ngót, khả năng chịu lực và độ ổn định kích thước có thể khác nhau giữa các loài gỗ.
2. Kiểm soát độ ẩm
Gỗ cần được bảo quản và xử lý phù hợp với môi trường sử dụng. Không nên chỉ dựa vào cảm giác "gỗ đã khô" bằng mắt hoặc bằng tay.
3. Tính đến hướng thớ
Khi ghép nhiều chi tiết, cần xem xét hướng thớ để hạn chế việc các bộ phận muốn chuyển động theo những hướng khác nhau nhưng lại bị khóa cứng với nhau.
4. Chọn đúng mối nối
Mỗi kiểu mộng có ưu điểm và phạm vi ứng dụng riêng. Mộng chốt, mộng âm - dương, mộng mang cá hay các kiểu rãnh, hèm cần được lựa chọn tùy vào kết cấu và yêu cầu chịu lực của sản phẩm.
5. Đừng cố "khóa" gỗ hoàn toàn
Một thiết kế tốt phải cho phép gỗ chuyển động trong giới hạn có thể kiểm soát. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa việc chỉ "đóng cho chắc" và thiết kế một món đồ gỗ có thể sử dụng lâu dài.
Vì vậy, nếu một món đồ gỗ bị nứt hoặc cong sau một thời gian sử dụng, chưa chắc nguyên nhân nằm ở việc "gỗ không tốt". Đôi khi vấn đề bắt đầu từ một sai lầm rất nhỏ: người làm đã quên rằng gỗ vẫn luôn "sống" và chuyển động theo môi trường xung quanh.
Minh Khang (t/h)
