Tầm nhìn và vị thế của Việt Nam
Việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được mời dự và phát biểu dẫn đề tại Đối thoại Shangri-La mới đây cần được xem xét trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động mang tính thời đại, những chuyển động sâu sắc từ trật tự quốc tế đến câu chuyện phát triển, cho đến các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, cùng các cuộc khủng hoảng dồn dập không còn khu trú tại một khu vực địa lý mà ảnh hưởng tới cả thế giới, chẳng hạn như Trung Đông và Hormuz.
Thứ hai, đây là diễn đàn an ninh quốc phòng hàng đầu châu Á - Thái Bình Dương, gắn kết không chỉ khu vực mà còn các nước lớn chủ chốt, hầu hết những các đối tác quan trọng với khu vực. Vì vậy, khi được mời, họ rất trông chờ cả tầm nhìn và vị thế của Việt Nam.
Về vị thế, họ trông đợi vào một Việt Nam gắn kết với thế giới và khu vực. Việt Nam có quan hệ đối ngoại với các nước, đặc biệt với các nước khu vực và các nước lớn, mạng lưới 15 đối tác chiến lược toàn diện cộng với gần 40 khuôn khổ đối tác. Đồng thời, Việt Nam có vai trò trong ASEAN và các cơ chế thể chế khu vực.
Thứ hai, qua những gì Việt Nam ứng xử với những biến động của thế giới trong thời gian vừa qua, cho thấy Việt Nam có thể phát huy năng lực nội sinh để đứng vững trong câu chuyện quan hệ với nước lớn, ứng xử với những thách thức và những cơn gió ngược trong đó có câu chuyện đứt gãy chuỗi cung ứng, an ninh phi truyền thống như dịch bệnh, như biến đổi khí hậu; câu chuyện về lập trường nhất quán của Việt Nam về đối ngoại, về các vấn đề an ninh khu vực và các cơ chế hợp tác khu vực.
Thời gian vừa qua, Việt Nam đã vượt qua những sóng gió đó và vẫn ổn định để phát triển và nâng cao vai trò. Họ trông chờ một Việt Nam với vị thế đó như một minh chứng cho câu chuyện vượt qua khủng hoảng.
Bên cạnh đó, họ cũng đặt niềm tin vào tầm nhìn của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đang dẫn dắt đất nước vào kỷ nguyên mới với một loạt những nghị quyết trụ cột để cho Việt Nam phát triển thịnh vượng hơn, hùng cường hơn trong kỷ nguyên mới dựa trên đổi mới sáng tạo và giải phóng các nguồn lực.
Câu chuyện thứ hai, nếu nhìn trong 2 năm qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã có gần 30 chuyến công du gặp gỡ lãnh đạo các nước, cả trong khu vực và các nước lớn. Bản thân Việt Nam cũng có rất nhiều lãnh đạo thế giới đến đây.
Các hoạt động đối ngoại này thể hiện thông điệp lớn nhất của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là nhấn mạnh chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa của Việt Nam, sẵn sàng làm bạn và đối tác tin cậy, trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, chủ động cùng các nước kiến tạo hòa bình, ổn định, hợp tác, phát triển.
Một đất nước Việt Nam đã vượt qua sóng gió với chính sách đối ngoại như vậy, từ tầm nhìn của người đứng đầu, cũng là điều mà diễn đàn quan trọng về an ninh, quốc phòng trông đợi.
Những thông điệp lớn
Chủ đề lớn xuyên suốt của bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Đối thoại Shangri-La là chủ động kiến tạo hòa bình, ổn định hợp tác phát triển cho khu vực.
Trong đó, nhấn mạnh đến khái niệm về an ninh tổng thể bền vững, bao gồm môi trường an ninh trên tất cả các vấn đề từ an ninh truyền thống đến an ninh phi truyền thống. Bài phát biểu nhấn mạnh đến câu chuyện an ninh bao gồm tất cả các lĩnh vực, trong đó có cả những yếu tố của thời đại mới như dữ liệu lớn, AI, công nghệ mới và công nghiệp quốc phòng… tiềm ẩn rất nhiều lỗ hổng trong quản trị hay câu chuyện về thông tin, đứt gãy chuỗi cung ứng cũng làm cho đứt gãy và xói mòn lòng tin trong xã hội.
Thứ hai, bài phát biểu nhìn nhận những rủi ro thách thức trước những cuộc khủng hoảng lớn trong kỷ nguyên chuyển đổi của thế giới. Cụ thể, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề cập đến 3 khủng hoảng rất lớn:
Khủng hoảng về trật tự quốc tế, về trật tự dựa trên luật lệ khi sử dụng sức mạnh trong quan hệ quốc tế, tình trạng cá lớn nuốt cá bé;
Khủng hoảng về mô hình phát triển: thời kỳ toàn cầu hóa, thế giới tùy thuộc và đan xen, tạo ra chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng bây giờ cạnh tranh làm đứt gãy phân mảnh làm cho các nước đứng trước những thách thức rất lớn, phải có những lựa chọn khác, chưa kể phát triển của khoa học công nghệ có cả chuyển đổi số, chuyển đổi xanh buộc các nước phải chuyển đổi mô hình phát triển;
Khủng hoảng lòng tin chiến lược: khi các nước không có lòng tin chiến lược, sẽ không có cơ chế quản trị khác biệt, dễ vào vòng xoáy nghi kỵ và đối đầu.
Gắn với 3 cuộc khủng hoảng này có 3 nghịch lý.
Đó là kết nối không gian ngày càng mở rộng nhưng thế giới lại đứng trước rủi ro phân mảnh; công nghệ phát triển tạo ra cơ hội rất lớn nhưng lại có thể dẫn đến nhiều rủi ro nếu không có quản trị tốt; thế giới toàn cầu hóa và tùy thuộc lẫn nhau nhưng nhiều nước vũ khí hóa sự tùy thuộc lẫn nhau, trở thành tạo sức ép.
Qua đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề ra 6 định hướng lớn về hành động để có thể duy trì được hòa bình ổn định hợp tác phát triển.
Đó là Thượng tôn luật pháp và đối thoại nhằm bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ và dùng đối thoại để ngăn ngừa xung đột; Xây dựng cấu trúc khu vực tự cường nhằm thiết lập một cấu trúc khu vực có khả năng quản trị các thách thức an ninh, kinh tế và rủi ro tiềm ẩn, trong đó nhấn mạnh vai trò kết nối của ASEAN đối với các nước; Đặt an ninh con người và sức chống chịu của xã hội vào vị trí trung tâm; Quản trị các lĩnh vực công nghệ mới, kiến tạo những chuẩn mực trách nhiệm nhằm kiểm soát công cụ hữu hiệu này; Tăng cường năng lực chống chịu và đồng thuận xã hội nhằm nâng cao năng lực ứng phó của xã hội trước các nguy cơ từ thông tin sai lệch và thao túng thông tin; Đề cao ngoại giao phòng ngừa, khẳng định ngoại giao luôn là kênh thiết yếu để xử lý, ngăn ngừa rủi ro và giải quyết khủng hoảng từ sớm, từ xa nhằm giảm thiểu tối đa thiệt hại.
Thông điệp lớn nhất lần này nằm xuyên suốt cả bài nhấn mạnh vào việc phải chuyển từ trạng thái bị động phòng ngừa, bị động ứng phó sang chủ động kiến tạo để giảm thiểu, ngăn ngừa rủi ro, thay vì bị động ứng phó.
Trong bức tranh chung đó, châu Á - Thái Bình Dương là khu vực phát triển năng động, là khu vực có can dự của các nước lớn, hội tụ tất cả những yếu tố thuận nghịch, khu vực châu Á - Thái Bình Dương phải chủ động kiến tạo ra các giải pháp cho các cuộc khủng hoảng đa chiều này và có đủ năng lực để quản trị các rủi ro này.
Trong tư duy đối ngoại và an ninh cần lưu ý mấy điểm:
Thứ nhất, câu chuyện trật tự quốc tế dựa trên luật lệ không phải của riêng ai, nơi kiến tạo ra những luật lệ và cơ chế để bảo đảm nước lớn và nước nhỏ cùng tồn tại hòa bình, tôn trọng độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và hợp tác cùng có lợi.
Thứ hai, hòa bình ổn định, hợp tác phát triển là mẫu số chung của tất cả các nước. Việt Nam gắn phát triển, gắn lợi ích quốc gia với cái chung của khu vực này. Chính vì vậy, các nước hãy lấy mẫu số chung này để vừa cho có lợi cho chính mình vừa đóng góp cho cái chung của khu vực. Không ai có lợi nếu khu vực xảy ra bất ổn.
Thứ ba, có lòng tin chiến lược thì có những cơ chế đối thoại để ngăn ngừa xung đột và có thể hợp tác trên cả những vấn đề khác biệt. Nếu thiếu hụt, kích hoạt vòng xoáy nghi kị, dẫn đến căng thẳng, đối đầu.
Thứ tư, an ninh toàn diện và bền vững không chỉ bao gồm những vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống trước đây mà còn liên quan đến an ninh con người, những vấn đề mới của thời đại đặt ra do phát triển của khoa học công nghệ mà quản trị khu vực cần hợp tác.
Cuối cùng quan trọng nhất, phải đưa những cơ chế trật tự dựa trên luật lệ… vào hoạt động thực sự để phòng ngừa rủi ro từ sớm, tư duy kiến tạo thay cho tư duy ứng phó.
Để có thể chủ động kiến tạo môi trường hòa bình, ổn định, phát triển, Việt Nam dựa trên mấy điểm: nhất quán chính sách đối ngoại cộng với tự mình phải phát huy năng lực nội sinh để mình đứng vững trước sóng gió; “chơi” được với tất cả các nước theo tinh thần đối tác tin cậy trách nhiệm để lan tỏa hệ giá trị; nhất quán dựa trên luật pháp quốc tế; tận dụng các cơ chế khu vực và quốc tế để phát huy vai trò của mình. Cuối cùng bất cứ khi nào có những tranh chấp nảy sinh anh phải nhấn mạnh đối thoại và xây dựng lòng tin bao gồm cả vấn đề biển Đông và luật pháp quốc tế.
Đại sứ Phạm Quang Vinh,
Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Đại sứ Việt Nam tại Mỹ (2014 - 2018)
