Từ ngày 1/7/2026, quán cà phê mở nhạc phải đóng phí bản quyền theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP. Quy định này được đưa ra với lập luận bảo vệ quyền lợi nhạc sĩ và nghệ sĩ. Nhưng ít ai hỏi câu tiếp theo: tiền đó thực ra đi đâu, và nhạc sĩ nhận được bao nhiêu phần trong số đó?
Một nghệ sĩ đang làm nhạc - Ảnh: Monotape
Hai khoản phí, hai tổ chức khác nhau
Điều đầu tiên cần hiểu là không có một "quỹ bản quyền âm nhạc" duy nhất. Chủ quán phải đóng phí cho hai đầu mối độc lập: Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đại diện cho nhạc sĩ và tác giả; và Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Việt Nam (RIAV) đại diện cho nhà sản xuất bản ghi âm và người biểu diễn. Biểu phí áp dụng tương tự cho cả hai. Nghĩa là về mặt lý thuyết, một quán cà phê 30 m² tại Hà Nội đóng khoảng 2,4 triệu đồng tiền bản quyền tác giả cho VCPMC, và thêm một khoản tương tự cho RIAV - tổng cộng có thể lên đến gần 5 triệu đồng mỗi năm nếu đóng đủ cả hai.
Sự tách biệt này không phải tùy tiện. Nó phản ánh hai lớp quyền trong mỗi bài nhạc phát ra tại quán: quyền tác giả của người sáng tác giai điệu và lời, và quyền liên quan của người thể hiện cùng nhà sản xuất bản ghi. Nghe cùng một bài, nhưng quyền của nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung và quyền của ca sĩ biểu diễn bài đó là hai thứ pháp lý hoàn toàn tách nhau.
VCPMC và RIAV - hai đầu mối thu phí bản quyền âm nhạc tại Việt Nam - Ảnh tạo bởi AI
Tiền vào VCPMC rồi đi đâu?
VCPMC là tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 2002, là tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc duy nhất tại Việt Nam và là thành viên của CISAC - liên minh quốc tế các hiệp hội nhạc sĩ và tác giả âm nhạc. Sau khi thu phí từ các cơ sở kinh doanh, VCPMC không chuyển toàn bộ cho nhạc sĩ ngay. Tổ chức này trích lại một phần để chi phí vận hành.
Theo thông tin VCPMC công bố, tỷ lệ hành chính phí trích lại dao động từ 5 đến 25% tùy từng lĩnh vực, phần còn lại từ 75 đến 95% phân phối cho tác giả. Nghị định 134/2026/NĐ-CP cũng quy định mức trần cho khoản giữ lại này: tối đa 40% trong 5 năm đầu hoạt động; không quá 30% trong 5 năm tiếp theo; và từ 10 năm hoạt động trở lên, mức trần là 25%. VCPMC đã hoạt động hơn 20 năm, nên mức trần áp dụng cho tổ chức này là 25%. Khoản còn lại phân phối cho tác giả theo từng quý, kèm bảng kê chi tiết tên tác phẩm, đơn vị sử dụng và số tiền tương ứng.
Con số thu - chi của VCPMC trong những năm gần đây cho thấy quy mô ngày càng lớn. Năm 2023, VCPMC thu hơn 344 tỷ đồng và phân phối hơn 305 tỷ đồng cho các chủ sở hữu quyền tác giả, tăng 90% so với năm 2022. Sang năm 2025, tổng thu vượt 424 tỷ đồng, tổng phân phối đạt gần 269 tỷ đồng - nhạc sĩ nhận cao nhất trong năm là 4 tỷ đồng, và có 9 người nhận từ 2,5 đến 3 tỷ đồng.
Nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn - Tổng Giám đốc VCPMC tại một buổi trao đổi với báo chí - Ảnh: Znews
Tiền nhạc quốc tế: phức tạp hơn nhiều
Với các bài nhạc nước ngoài - thứ chiếm phần lớn playlist tại nhiều quán cà phê hiện nay - luồng tiền phức tạp hơn đáng kể. VCPMC phải thông qua các thỏa thuận song phương với các tổ chức bản quyền tương đương ở nước ngoài, như ASCAP và BMI của Mỹ hay PRS của Anh, để có thể thu và chuyển tiền về đúng chủ sở hữu. Tính đến tháng 8/2024, VCPMC đã ký hợp đồng song phương với 88 tổ chức bảo vệ quyền tác giả âm nhạc trên thế giới, có phạm vi điều chỉnh ở 227 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Điều này cũng có nghĩa: nếu một bài nhạc thuộc về tổ chức chưa có thỏa thuận song phương với VCPMC, tiền thu được từ việc phát bài đó sẽ tạm giữ trong tài khoản chờ, chưa thể chuyển đến tay chủ sở hữu thực sự. Nghị định 134/2026 yêu cầu khoản tiền này phải được lưu riêng trong tài khoản tách biệt, nhưng không quy định thời hạn tối đa cho tình trạng "treo" đó.
Vẫn còn câu hỏi chưa có lời giải
Dù khung pháp lý đã rõ ràng hơn, một số điểm thực tế vẫn còn mờ. Thứ nhất, chi phí vận hành của các tổ chức quản lý tập thể phải được ghi nhận trong báo cáo quyết toán sau khi có xác nhận của cơ quan kiểm toán độc lập - đây là yêu cầu mới và chặt hơn so với trước, nhưng báo cáo kiểm toán chưa được công bố rộng rãi theo dạng dễ tiếp cận với công chúng.
Thứ hai là vấn đề "nhạc nào được tính". RIAV chỉ quản lý một phần bản ghi trên thị trường, không phải toàn bộ. Phần còn lại vẫn chưa có tổ chức nào đứng ra thu và phân phối thay - nghĩa là tiền đóng cho RIAV chỉ bao phủ một phần kho nhạc chủ quán thực sự phát, không phải tất cả.
Thứ ba là nhạc AI - thứ mà nhiều chủ quán đang cân nhắc dùng để tránh phát sinh phí. Nghị định 134 xác định nhạc hoàn toàn do AI tạo ra không được bảo hộ quyền tác giả - nhưng chưa trả lời câu hỏi: nếu chủ quán phát nhạc AI thay nhạc có tác giả, họ có còn phải đóng phí không? Khoảng xám pháp lý này nhiều khả năng sẽ trở thành điểm tranh luận trong thời gian tới.
Giao diện một ứng dụng tạo và phát nhạc AI, minh họa xu hướng dùng nhạc AI tại các cơ sở kinh doanh
Câu chuyện bản quyền âm nhạc không chỉ là chuyện ai đóng tiền cho ai. Nó là câu chuyện về độ minh bạch của cả một hệ thống trung gian đứng giữa người tạo ra âm nhạc và người thưởng thức nó trong một không gian thương mại. Hệ thống đó hiện đang được củng cố thêm về mặt pháp lý - nhưng niềm tin thực sự sẽ chỉ đến khi các con số thu - chi trở nên dễ kiểm chứng hơn với tất cả mọi người.
Thế Duyệt
