Tổng thống Mỹ Donald Trump phản ứng mạnh
Chiều 22/7, các quan chức đã tập trung tại trụ sở Bộ Năng lượng ở trung tâm Washington để tham dự một sự kiện được chuẩn bị suốt hơn hai thập kỷ: lễ ký kết thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út.
Hai lá cờ Mỹ và Ả Rập Xê Út được đặt trên sân khấu, phía trước bàn nơi Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright ngồi. Một màn hình lớn kết nối với người đồng cấp của ông tại Riyadh. Sau nhiều tháng trì hoãn, thỏa thuận cuối cùng cũng được ký kết.
Phía Ả Rập Xê Út đã đạt được phần lớn những điều họ mong muốn trong thỏa thuận này.
Nhưng theo CNN, thỏa thuận dường như nhanh chóng rơi vào khủng hoảng ngay sau khi được công bố. Sáng 23/7, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng thỏa thuận chỉ có thể được thực hiện nếu Ả Rập Xê Út gia nhập Hiệp định Abraham – sáng kiến được khởi xướng trong nhiệm kỳ đầu của ông nhằm thúc đẩy các quốc gia Arab bình thường hóa quan hệ với Israel.
Ông cũng bác bỏ thông tin cho rằng thỏa thuận cho phép Riyadh làm giàu uranium.
Được biết, Tổng thống Trump đã không hài lòng ngay từ khi thỏa thuận được công bố, bởi Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright không hề báo trước với ông về việc sẽ công bố thỏa thuận này.
Theo CNN, phản ứng của ông Trump càng gia tăng sau làn sóng chỉ trích từ một số chuyên gia và giới truyền thông. Trong đó có những bài bình luận hoài nghi trên Fox News – kênh truyền hình được ông Trump ưa thích – và trên trang xã luận của The Wall Street Journal.
Cả hai đều đặt câu hỏi vì sao thỏa thuận được xúc tiến khi chưa gắn với việc bình thường hóa quan hệ giữa Ả Rập Xê Út và Israel, mục tiêu mà theo hai cơ quan này, chính quyền Tổng thống Joe Biden trước đó cũng theo đuổi.
Khi tình hình trở nên căng thẳng, các quan chức Nhà Trắng đã đổ lỗi cho Bộ Năng lượng. Theo một nguồn tin, Nhà Trắng từng yêu cầu bộ này không công bố thỏa thuận vào ngày 22/7. Tuy nhiên, ông Wright vẫn tiếp tục thực hiện kế hoạch, kể cả trong cuộc phỏng vấn với Fox Business.
Theo một số phụ tá của Tổng thống Trump, thỏa thuận trên thực tế vẫn chưa hoàn tất vì các văn bản cần thiết gửi Quốc hội chưa được chuyển đi. Vì thế Tổng thống Trump cùng nhiều quan chức cấp cao đã vô cùng tức giận trước quyết định công bố thỏa thuận.
"Nhóm chuyên gia năng lượng của Tổng thống Trump hoàn toàn nhất trí, và luôn luôn như vậy: thỏa thuận hạt nhân dân sự đang được đàm phán giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út phụ thuộc vào việc Ả Rập Xê Út tham gia Hiệp định Abraham thành công, điều này sẽ giúp mang lại hòa bình thực sự cho Trung Đông", người phát ngôn Nhà Trắng Taylor Rogers cho biết trong một tuyên bố.
Trong khi đó, Bộ Năng lượng khẳng định đã phối hợp chặt chẽ với Nhà Trắng. "Đây là tin không đúng. Bộ Năng lượng đã phối hợp chặt chẽ các cuộc đàm phán và sau đó là việc công bố các thỏa thuận này với Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao. Bất kỳ lời khẳng định nào khác đều là sai sự thật", thư ký báo chí Ben Dietderich cho biết, đồng thời nói thêm rằng thỏa thuận này và Hiệp định Abraham "đạt được mục tiêu chung — mang lại hòa bình lâu dài thông qua thương mại, chứ không phải xung đột".
Nhà Trắng mâu thuẫn
Sự căng thẳng trong Nhà Trắng càng gia tăng khi cuộc họp báo ngày 23/7 bị chi phối bởi các câu hỏi liên quan đến thỏa thuận. Khi được hỏi vì sao điều kiện mới không xuất hiện trong thông báo ngày 22/7, thư ký báo chí Karoline Leavitt chỉ nhấn mạnh rằng Tổng thống Trump là "người dàn xếp cuối cùng".
Bài đăng trên Truth Social của ông Trump sáng 23/7 cũng khiến phía Ả Rập Xê Út bất ngờ.
Với Riyadh, thỏa thuận hạt nhân vốn không gắn với điều kiện bình thường hóa quan hệ là một thắng lợi lớn. Theo nội dung được công bố, thỏa thuận cho phép Ả Rập Xê Út làm giàu uranium trên lãnh thổ nước này sau khi đáp ứng một số điều kiện nhất định, đồng thời hạn chế quyền kiểm tra các địa điểm hạt nhân bí mật bị nghi ngờ của cơ quan giám sát thuộc Liên Hợp Quốc.
Đây là một thỏa thuận được chờ đợi từ lâu nhưng lại vấp phải phần lớn phản ứng tiêu cực, đồng thời đánh dấu bước ngoặt vào phút chót trong nỗ lực ngoại giao kéo dài nhiều năm.
Gần hai thập kỷ sau khi Mỹ và Ả Rập Xê Út lần đầu tuyên bố ý định hợp tác về năng lượng hạt nhân, hai nước đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ vào tháng 10 năm ngoái, khi ông Wright và người đồng cấp Ả Rập Xê Út đưa ra tuyên bố chung.
Ngay sau đó, chính quyền Tổng thống Trump đã gửi lên Quốc hội một báo cáo xin miễn trừ, bởi thỏa thuận không yêu cầu Ả Rập Xê Út ký Nghị định thư bổ sung với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Tuy nhiên, sau khi đề nghị miễn trừ được gửi lên Quốc hội, thỏa thuận tiếp tục bị trì hoãn nhiều tháng do chưa có sự chấp thuận của Tổng thống Trump để triển khai. Theo các nguồn tin, nguyên nhân là những lo ngại liên quan đến cuộc chiến với Iran và khả năng Quốc hội có thể bác bỏ thỏa thuận.
Một nguồn tin thân cận cho biết các quan chức Bộ Năng lượng tin rằng họ đã nhận được sự chấp thuận của Tổng thống Trump vào cuối tuần trước và bắt đầu triển khai chiến dịch truyền thông đã được chuẩn bị từ lâu.
Tuy nhiên, một nguồn tin khác nói rằng dù ông Trump có thể đã đồng ý với một thỏa thuận mang tính "tạm thời", điều đó không đồng nghĩa với việc bật đèn xanh để hoàn tất hoặc công bố thỏa thuận.
Phản ứng ban đầu của các chuyên gia đối với các điều khoản được công bố phần lớn là tiêu cực. Các chuyên gia về chống phổ biến vũ khí hạt nhân bày tỏ lo ngại về điều khoản cho phép làm giàu uranium cũng như việc thiếu cam kết thực hiện các biện pháp bảo đảm bổ sung theo Nghị định thư bổ sung.
Ở chiều ngược lại, những người ủng hộ nhấn mạnh lợi ích thương mại và tính toán chiến lược của thỏa thuận. Theo họ, Ả Rập Xê Út quyết tâm phát triển chương trình hạt nhân theo các điều kiện của mình và Mỹ nên hợp tác với Riyadh để duy trì ảnh hưởng đối với các tiêu chuẩn an toàn cũng như không phổ biến vũ khí hạt nhân. Nếu không, Trung Quốc hoặc Nga có thể lấp khoảng trống đó.
Dù đối mặt với nhiều chỉ trích, chính quyền vẫn cho rằng thỏa thuận cùng các cơ chế bảo đảm song phương "duy trì các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân". Vì vậy, Bộ Năng lượng vẫn tiến hành lễ ký kết chính thức vào ngày 22/7.
Sau khi tình hình đảo chiều vào sáng hôm sau, nhiều người thân cận với Nhà Trắng ngay lập tức nghi ngờ có sự can thiệp vào phút chót của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, người từ lâu luôn hoài nghi chương trình hạt nhân của Ả Rập Xê Út. Israel, quốc gia được cho là sở hữu vũ khí hạt nhân, phản đối bất kỳ thỏa thuận nào có thể tạo điều kiện để một quốc gia Arab phát triển bom hạt nhân.
Hai nguồn tin Israel nói với CNN rằng ông Netanyahu hy vọng có thể tác động đến thỏa thuận. Một trong hai nguồn tin cho biết Thủ tướng Israel muốn thúc đẩy Tổng thống Trump đưa việc bình thường hóa quan hệ với Riyadh, hoặc ít nhất là tiến tới mục tiêu đó, trở thành một phần của thỏa thuận.
Tuy nhiên, Nhà Trắng sau đó khẳng định Tổng thống Trump và Thủ tướng Netanyahu không hề trao đổi với nhau. "Theo như tôi được biết", bà Karoline Leavitt nói với các phóng viên, "Tổng thống Trump chỉ đơn giản nhắc lại lập trường lâu nay của mình rằng Riyadh cần bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel."
An An (Theo CNN)
