Chỉ trong chưa đầy một tuần, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đi từ quyết định giữ Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi và chấp nhận để Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov rời ghế, đến việc cách chức chính ông Syrskyi và bổ nhiệm tướng Mykhailo Drapatyi.
Cuộc đối đầu âm ỉ và quyết định đầu tiên của TT Zelensky
Cuộc khủng hoảng không bắt đầu từ quyết định thay người của Tổng thống Zelensky, mà đã âm ỉ nhiều tháng trước đó.
Theo Reuters, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov và cựu Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi liên tục bất đồng về chiến lược điều hành quân đội.
Ông Fedorov muốn đẩy mạnh cải cách, mở rộng vai trò của UAV, trí tuệ nhân tạo, số hóa chỉ huy và cải tổ mua sắm quốc phòng. Trong khi đó, ông Syrskyi bị cho là vẫn duy trì phong cách chỉ huy tập trung, thận trọng và chịu ảnh hưởng của mô hình quân đội thời Liên Xô.
Ông Fedorov tiết lộ ông từng đề nghị Tổng thống Zelensky thay ông Syrskyi nhưng không được chấp nhận. Sau đó, ông vẫn cố gắng tiếp tục hợp tác, song cáo buộc ông Syrskyi "cố tình phá hoại" các sáng kiến cải cách và từ chối đối thoại trực tiếp.
"Chúng tôi rơi vào tình cảnh mọi sáng kiến cải cách đều bị chặn lại. Sau tất cả những vấn đề đã được nêu ra, ông Syrskyi luôn không sẵn sàng nhìn thẳng vào mắt tôi và nói chuyện cởi mở về các vấn đề đó", ông Fedorov nói.
Đứng trước nguy cơ bộ máy quân sự bị chia rẽ trong bối cảnh chiến sự với Nga vẫn diễn ra ác liệt, Tổng thống Zelensky buộc phải đưa ra lựa chọn. Thay vì thay Tổng tư lệnh, ông quyết định miễn nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng Fedorov (ngày 15/7) nhằm ưu tiên sự ổn định của chuỗi chỉ huy trên chiến trường.
Sau đó, ông Zelensky thừa nhận ông từng kỳ vọng hai bên có thể tiếp tục phối hợp, nhưng bất đồng đã vượt quá khả năng hàn gắn.
"Tôi rất muốn sự đoàn kết nhưng hai bên không tìm được tiếng nói chung nên tôi buộc phải đưa ra lựa chọn", Reuters dẫn lời Tổng thống Zelensky.
Ở thời điểm đó, quyết định được đánh giá là đặt ưu tiên vào sự ổn định của hệ thống chỉ huy hơn là thúc đẩy cải cách. Tuy nhiên, chính quyết định này lại mở đầu cho cuộc khủng hoảng lớn nhất trong nội bộ quân đội Ukraine kể từ khi xung đột toàn diện với Nga bùng nổ.
Làn sóng phản đối khiến mọi tính toán đảo chiều
Sau khi rời chức, ông Fedorov phá vỡ thông lệ hiếm thấy trong thời chiến khi công khai chỉ trích Tổng tư lệnh Syrskyi. Ông cáo buộc vị tướng này làm đình trệ các chương trình UAV, cản trở cải cách quân đội, trì hoãn đổi mới hệ thống mua sắm và khiến nhiều sáng kiến hiện đại hóa bị "đóng băng".
Reuters nhận định đây là một trong những cuộc đối đầu công khai gay gắt nhất giữa hai nhân vật cấp cao của Ukraine kể từ năm 2022.
Những chỉ trích nhanh chóng châm ngòi cho làn sóng phản ứng trên đường phố ở Ukraine. Hàng nghìn người biểu tình tại Kiev và nhiều thành phố khác bất chấp thiết quân luật. Reuters cho biết các cuộc biểu tình kéo dài nhiều ngày với sự tham gia của cựu binh, binh sĩ, gia đình quân nhân và cộng đồng công nghệ quốc phòng.
Điều đáng chú ý là khẩu hiệu của người biểu tình nhanh chóng thay đổi. Ban đầu, họ yêu cầu "Bring Fedorov back" (Đưa Fedorov trở lại), nhưng sau đó chuyển thành "Syrskyi away" (Syrskyi phải ra đi). Reuters cũng ghi nhận tại hiện trường các biểu ngữ yêu cầu phục chức cho ông Fedorov, đồng thời kêu gọi ông Syrskyi từ chức.
Sức ép ngày càng lớn khiến Tổng thống Zelensky phải liên tiếp họp với các tướng lĩnh và Văn phòng Tổng thống để đánh giá lại tình hình.
Reuters cho biết ông Zelensky lần lượt gặp năm vị tướng và một vị đại tá, những người được các nhà phân tích chính trị đánh giá là ứng viên tiềm năng thay thế ông Syrskyi, để thảo luận về tình hình chiến trường trên tuyến tiền tuyến dài hơn 1.200 km.
Sáu sĩ quan gồm Tư lệnh Lực lượng Liên hợp Mykhailo Drapatyi, Phó Tổng Tham mưu trưởng Volodymyr Horbatyuk, chỉ huy lực lượng không kích Oleh Apostol cùng các chỉ huy quân đoàn Andriy Biletsky, Ihor Obolenskyi và Denys Prokopenko đều lần lượt gặp Zelensky. Sau mỗi cuộc gặp, Tổng thống Ukraine đều công bố hình ảnh chụp tại Văn phòng Tổng thống.
Trong bối cảnh biểu tình gia tăng, Chánh Văn phòng Tổng thống Kyrylo Budanov kêu gọi người dân giữ đoàn kết và kiềm chế, đồng thời khẳng định chính quyền đã tiếp thu ý kiến dư luận.
"Ý kiến của công chúng đã được lắng nghe. Công việc đang được tiến hành. Kết quả sẽ sớm được công bố", ông nói.
Cùng thời điểm, cuộc khảo sát của công ty nghiên cứu Gradus cho thấy 61% người Ukraine phản đối việc miễn nhiệm Fedorov.
Reuters và FT cũng cho biết ông Zelensky đã có cuộc trao đổi "khá lâu" với ông Fedorov vào cuối tuần.
Một nguồn tin thân cận với cựu Bộ trưởng Quốc phòng tiết lộ hai bên đã thảo luận về "các vai trò khác" trong bộ máy nhà nước, nhưng ông Fedorov chỉ sẵn sàng trở lại nếu tiếp tục giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng. Trong khi đó, truyền thông Ukraine đưa tin ông được đề nghị phụ trách lĩnh vực công nghệ và đổi mới quân sự.
Cú "quay xe" và thông điệp về một thế hệ chỉ huy mới
Chỉ vài ngày sau quyết định giữ ông Syrskyi, Tổng thống Zelensky đã thay đổi lựa chọn.
Ngày 21/7, ông cách chức Syrskyi và bổ nhiệm Thiếu tướng Mykhailo Drapatyi (43 tuổi) làm Tổng tư lệnh mới của quân đội Ukraine. Reuters nhận định đây là bước đi nhằm xoa dịu sức ép từ dư luận, đồng thời đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa quân đội.
Cùng với đó, Tổng thống Zelensky đề nghị ông Fedorov đảm nhận một vị trí cấp cao mới phụ trách lĩnh vực công nghệ trong bộ máy nhà nước, cho thấy ông vẫn muốn giữ vai trò của Fedorov trong tiến trình cải cách.
Theo AP, tướng Drapatyi được xem là đại diện tiêu biểu của thế hệ chỉ huy trưởng thành trong xung đột với Nga từ năm 2014. Ông nổi tiếng với khả năng kết hợp UAV, tác chiến điện tử và mô hình chỉ huy linh hoạt, đồng thời nhiều lần được giao xử lý những mặt trận khó khăn nhất.
Reuters cũng cho biết ông Drapatyi từng chủ động nhận trách nhiệm sau vụ tên lửa Nga đánh trúng thao trường huấn luyện năm 2025 và sau đó trở lại nắm giữ các vị trí chỉ huy quan trọng.
Nhìn lại toàn bộ diễn biến, điều đáng chú ý không chỉ là việc một Tổng tư lệnh bị thay thế. Cuộc khủng hoảng này cho thấy sự cạnh tranh giữa hai mô hình quân sự: một bên là hệ thống chỉ huy truyền thống dựa trên kinh nghiệm chiến trường, bên kia là xu hướng hiện đại hóa với UAV, trí tuệ nhân tạo và quản trị số.
Theo nhiều nhà phân tích, việc lựa chọn ông Drapatyi cũng đồng nghĩa Tổng thống Zelensky chấp nhận đi theo hướng cải cách mà ông Fedorov theo đuổi, dù chính ông Fedorov không còn giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng.
Nhiều nhà quan sát vì vậy cho rằng Ukraine đang bước vào quá trình chuyển giao thế hệ lãnh đạo quân sự, trong đó đổi mới công nghệ sẽ đóng vai trò ngày càng lớn trong cuộc chiến với Nga.
An An (Theo Reuters, AP, FT)
