"Thấy TikTok nói tốt là mua uống" đang trở thành thói quen của không ít người khi lựa chọn vitamin và thực phẩm bổ sung. Từ magie, vitamin D đến canxi hay các loại vitamin tổng hợp, nhiều sản phẩm được quảng bá như "thần dược" giúp ngủ ngon, tăng đề kháng, giảm mệt mỏi chỉ sau vài video ngắn. Trong đó, đặc biệt phải nhấn mạnh magie, viên uống đang nổi lên thành trào lưu, ví von tốt ngang thần dược giúp ngủ ngon, giảm stress, quá đỗi phù hợp trong cuộc sống hiện đại.
Dẫu vậy, trong thực tế, đã có không ít người gánh chịu hậu quả do lạm dụng loại viên uống này. BS Dương Minh Tuấn (Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai) hôm nay sẽ chia sẻ thêm cho chúng ta thấy những ca bệnh thực tế rước hoạ vì dùng magie sai cách, đồng thời đưa ra khuyến cáo quan trọng đến người dân, tránh tiền mất tật mang.
PV: Bác sĩ có gặp trường hợp nào uống magie cứ nghĩ càng nhiều càng tốt nhưng phản tác dụng không?
BS Dương Minh Tuấn: Trong thực hành lâm sàng, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn gặp những ca liên quan đến việc tự ý bổ sung magie.
Mới đây nhất là một trường hợp là người bệnh nữ 62 tuổi, có tiền sử táo bón mạn tính, tự mua đồng thời nhiều chế phẩm chứa magie (thực phẩm bổ sung và thuốc nhuận tràng không kê đơn). Sau khoảng 1–2 tuần sử dụng, bệnh nhân xuất hiện tiêu chảy kéo dài, mệt nhiều, chóng mặt và hạ huyết áp. Xét nghiệm cho thấy rối loạn điện giải, kèm tăng nồng độ magie máu, nghi do sử dụng quá liều và giảm thải trừ.
Một trường hợp khác là bệnh nhân nam 70 tuổi, có bệnh thận mạn giai đoạn 3. Người bệnh tự dùng thêm thực phẩm chức năng được quảng cáo là "bổ thần kinh" có chứa magie với mục đích cải thiện giấc ngủ. Sau đó xuất hiện tình trạng lơ mơ, yếu cơ, nhịp tim chậm và khó thở nhẹ. Khi nhập viện, xét nghiệm ghi nhận tăng magie máu, phù hợp với tình trạng tích lũy do suy giảm chức năng thận.
Những tình huống này cho thấy vi chất không phải cứ nhiều là tốt. Đúng chất nhưng sai người, sai liều hoặc dùng kéo dài vẫn có thể gây hại đáng kể.
PV: Việc kết hợp nhiều loại thực phẩm chức năng như magie, canxi, vitamin D, vitamin tổng hợp... cùng lúc có thể gây ra những tương tác nào mà người dân ít biết?
BS Dương Minh Tuấn: Việc dùng cùng lúc nhiều loại thực phẩm bổ sung dễ gây 2 vấn đề: Trùng lặp thành phần và cản trở hấp thu thuốc. Ví dụ, viên magie, viên canxi–magie và vitamin tổng hợp có thể cùng chứa magie; tổng liều thực tế vì thế cao hơn nhiều so với người dùng nghĩ. Tương tự, vitamin D kết hợp với canxi liều cao có thể làm tăng nguy cơ tăng canxi máu, sỏi thận, đặc biệt ở người cao tuổi, suy thận hoặc cường cận giáp.
Canxi, magie, sắt và kẽm còn có thể gắn với một số thuốc trong đường tiêu hóa, làm thuốc hấp thu kém. Điển hình, canxi và các thuốc kháng acid chứa magie có thể làm giảm hấp thu levothyroxine; magie cũng ảnh hưởng đến một số kháng sinh nhóm tetracyclin, quinolon và thuốc điều trị loãng xương. Vì vậy, không nên gom toàn bộ thuốc và thực phẩm bổ sung uống cùng một lúc.
Một nguy cơ khác ít được chú ý là vitamin tổng hợp có thể chứa vitamin K, ảnh hưởng đến thuốc chống đông warfarin; hoặc chứa thêm vitamin A, vitamin D, sắt, kẽm khiến tổng lượng vượt ngưỡng an toàn khi dùng kèm các sản phẩm riêng lẻ. Người dân nên lập danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, kiểm tra thành phần trên nhãn và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi phối hợp lâu dài.
PV: Có cần xét nghiệm magie trước khi quyết định bổ sung hay không? Những trường hợp nào bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm?
BS Dương Minh Tuấn: Không cần xét nghiệm magie cho tất cả mọi người trước khi bổ sung. Ở người khỏe mạnh, chế độ ăn tương đối đầy đủ và không có yếu tố nguy cơ, nên ưu tiên bổ sung magie từ thực phẩm. Không nên tự ý xét nghiệm rồi tự mua viên uống.
Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm trong một số trường hợp cụ thể, bao gồm người có rối loạn nhịp tim, yếu cơ, co giật hoặc co cứng cơ. Ngoài ra còn có hạ kali hoặc hạ canxi khó điều chỉnh. Các trường hợp tiêu chảy kéo dài, kém hấp thu hoặc nghiện rượu cũng cần được đánh giá. Người bệnh đái tháo đường không kiểm soát tốt cũng thuộc nhóm nguy cơ. Bệnh nhân dùng kéo dài thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế bơm proton hoặc các thuốc gây mất magie cũng cần xét nghiệm. Người suy thận đang sử dụng chế phẩm chứa magie phải được theo dõi vì nguy cơ tích lũy.
Cần lưu ý rằng magie máu là xét nghiệm được sử dụng phổ biến nhất. Tuy nhiên, xét nghiệm này không phản ánh đầy đủ dự trữ magie trong cơ thể. Người bệnh vẫn có thể thiếu magie ở mô dù nồng độ trong máu bình thường. Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá tổng thể. Việc đánh giá bao gồm chế độ ăn, bệnh nền, thuốc đang sử dụng và triệu chứng lâm sàng. Không nên chỉ dựa vào một chỉ số xét nghiệm đơn lẻ.
PV: Magie có nhiều dạng khác nhau như magnesium glycinate, citrate, oxide... Người dân có nên tự lựa chọn theo những lời quảng cáo trên mạng?
BS Dương Minh Tuấn: Người dân nên bỏ suy nghĩ việc lựa chọn đúng dạng magie có thể tự thân giải quyết các tình trạng như mất ngủ hoặc mệt mỏi. Theo các dữ liệu hiện có, sự khác biệt giữa các dạng magie chủ yếu liên quan đến đặc tính dược động học (như mức độ hấp thu) và khả năng gây tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa, hơn là sự khác biệt rõ rệt về hiệu quả điều trị trên các triệu chứng lâm sàng.
Ví dụ, magie citrate thường được ghi nhận có sinh khả dụng tương đối cao hơn so với một số dạng khác và do đó được sử dụng trong các trường hợp cần bổ sung magie hoặc khi mục tiêu không phải là hạn chế tác dụng nhuận tràng. Ngược lại, magie oxide có tỷ lệ hấp thu thấp hơn; một phần đáng kể không được hấp thu qua đường tiêu hóa và có thể tạo hiệu ứng nhuận tràng, do đó thường không được ưu tiên khi mục tiêu là tối ưu hóa bổ sung magie toàn thân.
Đối với magnesium glycinate, một số tài liệu và thực hành lâm sàng ghi nhận khả năng dung nạp đường tiêu hóa tốt hơn ở một số đối tượng, đặc biệt là những người nhạy cảm với các dạng magie khác. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để kết luận rằng dạng này có hiệu quả vượt trội một cách nhất quán trong cải thiện giấc ngủ so với các dạng magie khác. Những cải thiện được ghi nhận (nếu có) có thể liên quan đến việc điều chỉnh tình trạng thiếu hụt magie nói chung hoặc các cơ chế sinh lý gián tiếp, thay vì một tác dụng đặc hiệu riêng của glycinate.
Trong thực hành, việc lựa chọn chế phẩm magie thường cần dựa trên nhiều yếu tố hơn là tên muối, bao gồm:
- Hàm lượng magie nguyên tố thực tế trong chế phẩm (vì nhãn sản phẩm có thể ghi theo khối lượng muối thay vì magie nguyên tố)
- Mục tiêu sử dụng lâm sàng (bổ sung thiếu hụt, hỗ trợ triệu chứng cơ năng, hay sử dụng dự phòng)
- Khả năng dung nạp của đường tiêu hóa
- Chức năng thận, do magie được thải trừ chủ yếu qua thận và có nguy cơ tích lũy ở bệnh nhân suy thận
- Khả năng tương tác với các thuốc đang sử dụng
PV: Thay vì uống viên bổ sung, theo bác sĩ, có thể bổ sung magie qua thực phẩm nào để vừa an toàn vừa hiệu quả?
BS Dương Minh Tuấn: Những thực phẩm giàu magie thường rất quen thuộc trong chế độ ăn của người Việt. Trước hết là các loại rau lá xanh đậm như rau bina, cải bó xôi, rau dền hay cải xoăn, vì chất diệp lục trong chúng có chứa một lượng magie đáng kể. Bên cạnh đó, các loại đậu như đậu đen, đậu xanh, đậu đỏ và đậu nành cũng là nguồn cung cấp magie rất tốt, đồng thời giàu protein thực vật và chất xơ.
Nhóm hạt và ngũ cốc cũng đóng vai trò quan trọng. Hạt bí, hạt điều, hạnh nhân, lạc (đậu phộng) và vừng (mè) đều chứa hàm lượng magie cao, dễ bổ sung bằng cách ăn trực tiếp hoặc rắc thêm vào món ăn. Các loại ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch, gạo lứt và các loại hạt ngũ cốc chưa tinh chế khác không chỉ cung cấp magie mà còn giúp ổn định đường huyết và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn so với ngũ cốc tinh luyện.
Ngoài các nhóm chính trên, một số thực phẩm khác cũng góp phần bổ sung magie như cá, quả bơ và sô-cô-la đen. Những thực phẩm này tuy không phải nguồn chính nhưng có thể giúp đa dạng hóa khẩu phần ăn và tăng tổng lượng magie hấp thu mỗi ngày.
Điêu quan trọng không phải là tìm một "siêu thực phẩm" giàu magie duy nhất, mà là xây dựng một chế độ ăn đa dạng và cân bằng. Mỗi ngày, bạn có thể đơn giản bổ sung một nắm nhỏ các loại hạt, ăn thêm một khẩu phần đậu hoặc rau xanh, đồng thời ưu tiên các loại ngũ cốc ít tinh chế thay vì tinh bột trắng.
Một điểm đáng lưu ý là magie từ thực phẩm hiếm khi gây dư thừa ở người có chức năng thận bình thường, vì cơ thể có cơ chế tự điều hòa và đào thải lượng dư. Hơn nữa, thực phẩm giàu magie thường đi kèm nhiều lợi ích khác như chất xơ, vitamin nhóm B, chất chống oxy hóa và các khoáng chất thiết yếu khác, giúp cải thiện sức khỏe tổng thể.
PV: Vậy thông điệp bác sĩ muốn gửi tới những người đang có thói quen "thấy TikTok nói tốt là mua uống" ngay lúc này là gì?
BS Dương Minh Tuấn: Như tôi đã từng nói rất nhiều lần, TikTok có thể gợi ý một câu hỏi, nhưng không thể thay bác sĩ kê đơn! Điều đáng nói là hiện nay không chỉ người bán hàng hay KOL, mà ngay cả một số bác sĩ có bằng cấp cũng tham gia làm nội dung trên mạng xã hội, chia sẻ về việc ai cũng nên bổ sung magie, ai cũng thiếu vitamin D, hay hầu hết người hiện đại đều cần uống thêm vi chất. Điều này khiến người xem dễ hiểu nhầm rằng bổ sung là nhu cầu phổ quát, trong khi y học thực tế luôn dựa trên đánh giá cá thể hóa.
Vitamin và khoáng chất không phải cứ dùng càng nhiều càng tốt. Cơ thể con người hoạt động theo cơ chế cân bằng rất chặt chẽ: thiếu thì gây rối loạn, nhưng thừa cũng gây độc hoặc làm sai lệch chuyển hóa. Ví dụ, magie có thể hữu ích trong một số trường hợp chuột rút hoặc thiếu hụt thật sự, nhưng dùng quá mức có thể gây tiêu chảy, tụt huyết áp, thậm chí ảnh hưởng nhịp tim ở người có bệnh thận. Tương tự, vitamin D nếu dùng liều cao kéo dài có thể gây tăng canxi máu, ảnh hưởng thận và tim mạch.
Một vấn đề lớn của nội dung mạng xã hội là thiếu bối cảnh lâm sàng. Khi một bác sĩ nói "nhiều người thiếu magie", điều đó có thể đúng trong một nhóm bệnh nhân cụ thể (ví dụ người dùng lợi tiểu, người nghiện rượu, hoặc bệnh lý tiêu hóa), nhưng khi tách khỏi bối cảnh đó và đưa lên TikTok, thông điệp dễ bị hiểu thành “ai cũng nên uống”. Đây chính là khoảng trống giữa kiến thức y khoa có điều kiện và cách diễn giải đơn giản hóa trên mạng.
Trước khi mua, người dân nên tự hỏi ba điều: Mình có thực sự thiếu chất này không, tổng liều từ tất cả sản phẩm đang dùng là bao nhiêu và nó có tương tác với bệnh nền hoặc thuốc hiện tại hay không. Quan trọng hơn, "cảm giác mệt mỏi" không đồng nghĩa với "thiếu vi chất", và "nghe nhiều người nói" không thay thế được xét nghiệm hoặc đánh giá y khoa.
Hãy bổ sung theo nhu cầu thực tế, ưu tiên thực phẩm và tham khảo nhân viên y tế thay vì quyết định chỉ từ một video vài chục giây. Ngay cả khi thông tin đến từ người có chuyên môn, người xem vẫn cần phân biệt giữa lời khuyên mang tính giáo dục chung và chỉ định dành cho từng cá nhân cụ thể. Đúng người, đúng chất, đúng liều mới có lợi; uống theo trào lưu hoặc hiểu sai thông điệp y khoa đôi khi chỉ làm cơ thể thêm gánh nặng.
PV: Cảm ơn bác sĩ đã dành thời gian chia sẻ!
Tuấn Minh
