Có không ít trường hợp trẻ đang khỏe mạnh bỗng sốt cao liên tục nhiều ngày. Gia đình đưa đi khám, dùng thuốc hạ sốt, thậm chí kháng sinh nhưng con vẫn không đỡ. Thấy trẻ chỉ sốt, mắt đỏ hay nổi ban, nhiều phụ huynh nghĩ con bị sốt siêu vi, dị ứng hoặc sởi nên tiếp tục theo dõi tại nhà.
Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng (nguyên Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Bạch Mai), đây cũng có thể là những biểu hiện đầu tiên của bệnh Kawasaki - một bệnh viêm mạch máu hiếm gặp nhưng là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mắc phải ở trẻ em. Điều đáng lo là bệnh không nguy hiểm vì những nốt ban hay cơn sốt, mà bởi biến chứng ở động mạch vành nếu không được phát hiện và điều trị trong "10 ngày vàng".
Bệnh Kawasaki là gì?
Kawasaki là bệnh viêm các mạch máu có kích thước nhỏ và trung bình trong cơ thể, thường gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Tuy nhiên, người lớn cũng không loại trừ nguy cơ mắc bệnh. Nhiều trường hợp chủ quan không nghĩ bệnh xảy ra ở người lớn đã dẫn đến hệ luỵ đáng tiếc, thậm chí tử vong.
Bệnh được bác sĩ người Nhật Bản Tomisaku Kawasaki mô tả lần đầu tiên vào năm 1961 và đến nay vẫn là một trong những bệnh lý khiến các bác sĩ nhi khoa đặc biệt lưu tâm.
Điểm nguy hiểm của Kawasaki nằm ở việc tình trạng viêm có thể tấn công động mạch vành - hệ thống mạch máu có nhiệm vụ đưa máu giàu oxy nuôi tim. Nếu không được điều trị kịp thời, thành mạch có thể bị giãn hoặc phình, tạo điều kiện hình thành cục máu đông, từ đó làm tăng nguy cơ thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim hoặc suy tim.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân chính xác của bệnh đến nay vẫn chưa được xác định. Nhiều giả thuyết cho rằng Kawasaki có thể xuất hiện sau khi trẻ nhiễm virus hoặc vi khuẩn, kết hợp với phản ứng miễn dịch bất thường ở những trẻ có yếu tố di truyền nhạy cảm. Tuy nhiên, đây không phải là bệnh truyền nhiễm, không lây từ trẻ này sang trẻ khác.
Trẻ nào có nguy cơ mắc Kawasaki cao hơn?
Bệnh có thể gặp ở mọi trẻ em nhưng phổ biến nhất ở nhóm dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi. Bé trai có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn bé gái.
Ngoài ra, thống kê trên thế giới cho thấy trẻ em châu Á có tỷ lệ mắc Kawasaki cao hơn nhiều khu vực khác. Đây cũng là lý do các bác sĩ nhi khoa tại Việt Nam luôn khuyến cáo phụ huynh cần cảnh giác khi trẻ xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ.
Đừng bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo Kawasaki
Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, Kawasaki thường khởi phát khá đột ngột. Trẻ trước đó vẫn hoàn toàn khỏe mạnh nhưng bỗng sốt cao liên tục. Khác với nhiều bệnh nhiễm khuẩn thông thường, dù đã được dùng kháng sinh, trẻ vẫn tiếp tục sốt, thậm chí cơn sốt có thể kéo dài từ 1-2 tuần nếu chưa được điều trị đúng.
Điểm khiến bệnh dễ bị bỏ sót là các triệu chứng không xuất hiện cùng lúc mà diễn tiến theo từng giai đoạn.
Sau những ngày đầu sốt cao, trẻ có thể lần lượt xuất hiện:
Hai mắt đỏ do viêm kết mạc nhưng không có nhiều ghèn, nhiều trẻ khó mở mắt hoặc luôn nheo mắt vì sợ ánh sáng.
Môi đỏ sẫm, khô, nứt nẻ, thậm chí rỉ máu.
Lưỡi đỏ, nổi gai như quả dâu tây.
Ban đỏ xuất hiện ở thân mình rồi lan ra tứ chi.
Bàn tay, bàn chân đỏ và phù nề.
Hạch vùng cổ, thường chỉ nổi một bên, kích thước trên 1,5cm và không hóa mủ.
Đến giai đoạn bán cấp, khi cơn sốt đã giảm, da đầu ngón tay hoặc đầu ngón chân mới bắt đầu bong. Chính diễn tiến này khiến không ít gia đình lầm tưởng con đã khỏi bệnh, trong khi tổn thương ở động mạch vành vẫn có thể âm thầm tiến triển.
Ngoài các biểu hiện điển hình, trẻ còn có thể đau bụng, tiêu chảy, nôn, đau khớp hoặc quấy khóc nhiều.
"10 ngày vàng" quyết định nguy cơ biến chứng tim ở bệnh nhân Kawasaki
Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, bản thân Kawasaki không phải điều đáng sợ nhất. Điều các bác sĩ lo ngại là biến chứng viêm và phình động mạch vành - mạch máu có nhiệm vụ nuôi tim.
Khi thành động mạch vành bị viêm, mạch máu có thể giãn hoặc phình lên bất thường. Điều này làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông, gây tắc mạch vành, khiến tim không được cung cấp đủ máu. Trong những trường hợp nặng, trẻ có thể bị suy tim, nhồi máu cơ tim, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng.
Đáng lưu ý, biến chứng này thường xuất hiện sau khoảng 1-2 tuần, khi cơn sốt đã giảm hoặc trẻ có vẻ khỏe hơn. Đây cũng là lý do nhiều phụ huynh chủ quan nghĩ con đã khỏi bệnh, trong khi tổn thương tim mạch mới bắt đầu hình thành.
Theo chuyên gia, nếu trẻ được điều trị trong vòng 10 ngày đầu kể từ khi khởi phát bệnh, nguy cơ tổn thương động mạch vành sẽ giảm đáng kể. Ngược lại, nếu điều trị muộn, khoảng 25% trẻ có thể gặp biến chứng ở động mạch vành, dẫn đến thiếu máu cơ tim hoặc bệnh mạch vành mạn tính sau này.
Những biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh Kawasaki
Không phải mọi trẻ mắc Kawasaki đều gặp biến chứng. Tuy nhiên, nếu bệnh không được điều trị đúng thời điểm, tình trạng viêm kéo dài có thể gây tổn thương nhiều cơ quan, trong đó tim là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, biến chứng đáng lo ngại nhất là phình hoặc giãn động mạch vành - mạch máu có nhiệm vụ nuôi tim. Khi thành mạch bị giãn bất thường, nguy cơ hình thành cục máu đông sẽ tăng lên. Cục máu đông có thể làm tắc mạch vành, khiến cơ tim không được cung cấp đủ máu, dẫn đến thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim hoặc suy vành mạn tính về sau.
Ngoài ra, bệnh còn có thể gây viêm cơ tim, viêm van tim, rối loạn nhịp tim hoặc tràn dịch màng ngoài tim. Những biến chứng này có thể xuất hiện sau khoảng 2-3 tuần kể từ khi khởi phát bệnh, kể cả khi cơn sốt đã thuyên giảm.
Đó cũng là lý do bác sĩ không chỉ điều trị các triệu chứng bên ngoài mà còn yêu cầu trẻ được siêu âm tim để đánh giá xem động mạch vành có bị ảnh hưởng hay không.
Chẩn đoán bệnh bằng cách nào?
Muốn biết trẻ có bị tổn thương tim hay không, siêu âm tim là bước rất quan trọng.
Hiện chưa có xét nghiệm nào có thể khẳng định Kawasaki ngay từ đầu. Bác sĩ sẽ dựa vào các biểu hiện lâm sàng kết hợp với xét nghiệm máu và các phương pháp thăm dò tim mạch.
Xét nghiệm máu thường ghi nhận số lượng bạch cầu tăng, các chỉ số viêm như CRP hoặc tốc độ lắng máu tăng cao. Sau khoảng một tuần, nhiều trẻ có hiện tượng tăng tiểu cầu.
Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, những biểu hiện ban đầu của Kawasaki khá giống nhiều bệnh sốt phát ban khác nên rất khó chẩn đoán nếu chỉ dựa vào triệu chứng. Muốn xác định trẻ đã xuất hiện biến chứng ở động mạch vành hay chưa, siêu âm tim là phương pháp rất quan trọng.
Ngoài siêu âm tim, bác sĩ có thể chỉ định điện tâm đồ để phát hiện rối loạn nhịp tim hoặc các bất thường khác.
Điều trị càng sớm, khả năng hồi phục càng cao
Theo các hướng dẫn điều trị hiện nay, trẻ mắc Kawasaki thường được truyền Globulin miễn dịch tĩnh mạch (IVIG) kết hợp với aspirin.
Sau khi được truyền Gamma globulin tĩnh mạch (IVIG), nhiều trẻ đang sốt cao có thể hạ sốt khá nhanh. Quan trọng hơn, thuốc giúp làm giảm đáng kể nguy cơ giãn hoặc phình động mạch vành nếu được sử dụng đúng thời điểm. Bên cạnh đó, aspirin được dùng để chống viêm, hạ sốt và giảm nguy cơ hình thành cục máu đông trong lòng mạch.
Sau khi xuất viện, trẻ vẫn cần được tái khám định kỳ và siêu âm tim theo lịch hẹn. Với những trường hợp không có biến chứng, thời gian theo dõi thường kéo dài từ 6 tháng đến 1 năm. Nếu đã xuất hiện tổn thương động mạch vành, việc theo dõi có thể kéo dài hơn để đảm bảo chức năng tim luôn được kiểm soát.
Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi khám ngay?
Theo các bác sĩ, phụ huynh không nên chủ quan nếu trẻ có một trong những dấu hiệu sau:
Sốt liên tục từ 5 ngày trở lên, đặc biệt khi đã dùng thuốc nhưng không cải thiện.
Sốt kèm mắt đỏ, môi đỏ, lưỡi đỏ hoặc phát ban.
Bàn tay, bàn chân sưng đỏ hoặc bong da đầu ngón.
Hạch cổ sưng to.
Trẻ mệt nhiều, quấy khóc kéo dài hoặc xuất hiện các biểu hiện bất thường khác.
Các chuyên gia Nhi cho biết, không phải cứ sốt kéo dài là Kawasaki. Tuy nhiên, khi trẻ sốt trên 5 ngày kèm nhiều dấu hiệu đặc trưng, cha mẹ nên đưa con đến cơ sở y tế có chuyên khoa nhi để được thăm khám, thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
Điều quan trọng nhất là đừng để mất "10 ngày vàng". Chỉ cần được chẩn đoán và điều trị đúng thời điểm, phần lớn trẻ mắc Kawasaki sẽ hồi phục tốt và tránh được những tổn thương tim mạch có thể theo suốt cuộc đời.
(Ảnh minh hoạ: Internet)
Tuấn Minh
