Vậy là đã đến mùa Tết thứ mười lăm của tôi ở Việt Nam. (Đáng lẽ ra phải là mười sáu, nhưng tôi bị mắc kẹt một năm ở Mỹ trong đại dịch Covid). Tết vẫn đầy sức cuốn hút, đối với tôi trong tư cách là người quan sát. Qua lăng kính của một người phương Tây, nhiều khi góc nhìn của tôi có phần khác với chuẩn chung của người Việt.
Người Việt vốn rất tò mò muốn biết người nước ngoài nhìn nhận văn hóa Việt Nam như thế nào. Vì vậy, tôi đã có vài lần chia sẻ cảm nhận của mình về Tết trên báo chí. Để chuẩn bị cho bài Tết năm nay, tôi quyết định nhìn nhận một cách nhẹ nhàng về một số phong tục văn hóa định hình nên Tết Việt.
Đối với tôi, Tết là dịp lễ hội quan trọng nhất ở Việt Nam, ngoại trừ khi đội tuyển bóng đá U23 giành được chiến thắng lớn ở châu Á hoặc SEA GAMES.
Tết là tổng hoà các yếu tố tâm linh, huyền bí, văn hóa, mê tín, tôn giáo và vật chất. Để so sánh với Tết thì người Mỹ sẽ phải gộp tất cả các lễ hội trong ba tháng liên tiếp bao gồm Halloween (tâm linh), Lễ Tạ ơn (thịnh vượng), Giáng sinh/Hanukkah (tôn giáo), Ngày đầu năm mới (một phiên bản nhỏ của Tết), Ngày Chuột chũi (mê tín) và Giải đấu Super Bowl (Siêu cúp bóng bầu dục tương tự Giải đấu U23 nhưng ở quy mô cao hơn) – đây là những dịp khiến hầu hết ai nấy đều trở nên cuồng nhiệt và có phần điên rồ.
Tết là khi người ta tạm biệt năm cũ và chào đón năm mới âm lịch. Mọi gia đình đều mong muốn một năm tới đây thịnh vượng, mạnh khoẻ, trường thọ và may mắn, đồng thời tránh xa những điều xui xẻo không may và hao tổn tiền bạc.
Quan trọng hơn, nhiều người Việt Nam tin rằng họ có thể phần nào khiến năm mới tốt đẹp hơn không chỉ bằng hành vi tốt mà còn thông qua các nghi lễ và những ước mong gửi vào lời khấn cùng lễ vật hương hoa dâng lên các vị thần và gia tiên.
Chúng ta sẽ nhìn thấy bàn thờ không chỉ có mặt trong các gia đình mà cả ở các doanh nghiệp. Người ta cầu xin các vị thần may mắn để mong được thịnh vượng, trường thọ và hạnh phúc, xin các vị thần bếp cho sự ấm no, yên ổn gia đạo. Cá nhân tôi sưu tầm các bộ tượng tam đa Phúc-Lộc-Thọ. Lo cho tương lai không bao giờ là thừa!
Nếu có người nào chẳng may gặp chuyện xui xẻo đầu năm thì lập tức họ sẽ tin rằng bản thân và gia đình của mình tới đây sẽ có một năm đen đủi. Họ xác định sẽ phải chờ tới Tết sang năm để làm lại từ đầu.
Với niềm tin vững chắc như vậy, ai nấy đều vô cùng cẩn trọng trong những ngày đầu năm mới. Hãn hữu cũng có một số người không tin rằng việc phạm vào những điều kiêng kị ngày Tết sẽ khiến họ gặp vận đen. Nhưng thẳm sâu trong suy nghĩ họ vẫn bụng bảo dạ: "Chẳng có chuyện đó đâu… Nhưng thôi, cứ kiêng cho lành!"
Giống như hầu hết mọi người trên thế giới, nhiều gia đình ở đây đều nỗ lực hướng tới một cuộc sống giàu sang. Khi chưa đạt được điều đó, người ta cố gắng không để ai biết mình còn khốn khó.
Trong những tháng trước Tết, các gia đình thường sửa sang nhà cửa để "bằng bạn, bằng bè". Việc này vô cùng phổ biến bởi tôi đã quan sát thấy từ chính các gia đình hàng xóm của chúng tôi. Tất nhiên khi bạn có đủ tiền để làm đẹp lại ngôi nhà thì không có gì đáng nói. Nhưng nếu không đủ, chỉ cần đặt vài thùng sơn rỗng gần cửa để khiến khách khứa nghĩ rằng bạn đang có dự án đại tu nhà cửa.
Tết là dịp để những gia đình giàu có trưng bày đủ các món đồ xa xỉ khắp nhà khiến khách đến chơi phải trầm trồ, ngưỡng mộ. Những người kém khá giả hơn dù cố gắng mỉm cười những vẫn không giấu nổi chút chạnh lòng. Không sao cả. Có rất nhiều lựa chọn cho bạn đây:
Bạn có thể trưng một bức ảnh gia đình đã được Photoshop hoặc dùng AI tạo ra về một chuyến du lịch trên du thuyền hạng sang, hay cả gia đình ai nấy rạng ngời bên chiếc siêu xe vừa đập hộp, hoặc ảnh của con gái, con trai bạn đứng trước cổng Đại học Harvard. Hoặc bạn cũng có thể mượn chú chó ngao Tây Tạng của anh đồng nghiệp vài ngày (giống chó đắt nhất thế giới với giá 2 triệu đô la), hay có thể thuê một bức tranh đắt tiền treo phòng khách rồi trả lại sau Tết.
Tết cũng là dịp để người ta trưng diện tủ quần áo đầy ắp các mẫu mới đắt tiền. Nếu ví của bạn không dầy, bạn vẫn có thể diện các bộ cánh mới, miễn là phải khéo léo giấu mác quần áo và giữ gìn không giây bẩn ra đồ. Sau Tết các cửa hàng sẽ khá bận với việc nhận lại những bộ đồ vừa xuất ra trước Tết. Còn những người thực sự có tiền sẽ cố tình khoe nhãn giá. Khi được khen về bộ trang phục đắt tiền, họ thường phủi tay ra vẻ không mấy quan tâm: "Cái gì cơ, à bộ này cũ rồi, mua cũng khá lâu rồi mà". Có một lưu ý là tủ quần áo Tết nên ưu tiên màu đỏ, hoặc ít nhất cũng chọn màu sáng, nhất định tránh màu trắng đen.
Việc dọn dẹp nhà cửa những ngày trước Tết không chỉ để gây ấn tượng với khách khứa mà còn để xua đuổi vận đen. Ngược lại, quét dọn trong 3 ngày đầu năm lại bị coi là điều cấm kị vì làm như vậy là bạn đang quét sạch tài lộc của mình.
Đây quả là điều khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh nửa khóc nửa cười khi căn nhà đã được dọn dẹp sạch sẽ, đẹp đẽ để "gây ấn tượng" với khách khứa lại trở nên thật thảm hại.
Hàng chục, thậm chí hàng trăm vị khách – từ họ hàng gần xa, đồng nghiệp đến bạn bè của cả ông bà, bố mẹ, con cái – sẽ đều đến thăm nhà trong 3 ngày đầu xuân. Họ đến cả gia đình, tất nhiên là cùng trẻ nhỏ. Các bữa ăn đoàn viên không thể thiếu chai rượu, các ông bố ngà ngà say xỉn, trẻ con làm vương vãi đồ ăn ra sàn, các lon đồ uống còn sót đổ vung vãi, giấy ăn và thức ăn rơi vãi khắp sàn nhà… Nhưng việc dọn dẹp lại không thể làm triệt để bởi đem những túi rác ra khỏi nhà lúc này thì có khác nào vét sạch tài lộc của năm mới đổ đi. Đó là điều cấm kỵ!
Giải pháp là cứ vun tạm lại một chỗ rồi trải thảm phủ lên, hoặc hất vào gầm ghế sofa để sau ba ngày Tết sẽ dọn lại. Rồi bạn quên bẵng đi mất và khi mẹ chồng bạn làm rơi khăn ăn xuống gầm ghế, đống rác kia sao mà thoát nổi cặp mắt tinh tường của bà.
Lúc đó sẽ có hai kịch bản.
Nếu bà lặng thinh không nói gì, đừng vội mừng. Bạn sẽ gặp rắc rối lớn! Cả gia đình sẽ được nghe bà kể tường tận. Còn nếu bà hỏi bạn để cái chổi ở đâu, bạn cũng thực sự lâm nguy rồi. Vì sự thể là khi dọn nhà đón Tết, bạn đã kiểm kê tất cả những món quà tặng nhận được trong năm mà không muốn trưng bày. Bạn giấu chúng mỗi món một góc để khuất mắt trông coi.
Nào là bức tranh nguệch ngoạc của cậu cháu họ 5 tuổi; rồi bộ tượng tam đa làm bằng giấy bồi sơ sài, chai rượu mơ thủ công có nồng độ cồn quá cao khiến cả một con ngựa cũng có thể lăn quay, hay cái chặn giấy chả có dịp nào dùng đến của ông sếp tặng bạn dịp kỷ niệm 5 năm thành lập công ty. Thực sự là toàn những món "bỏ thì thương, vương thì tội".
Không trưng ra thì sợ khách đến không thấy quà của mình trong nhà lại chạnh lòng, mà trưng hết ra thì căn nhà vừa được dọn dẹp thông thoáng lại trở nên như một phiên chợ đồ cũ. Việc đi tìm cây chổi quét nhà có thể sẽ khiến mẹ chồng bạn phanh phui mọi bí mật này.
À, nhưng nếu bạn có những món đồ thực sự đẹp đẽ thì rất nên khoe ra. Bởi biết đâu, sang năm bạn sẽ nhờ đó mà được nhận những món quà tốt hơn thế nữa.
Lưu ý: Khi dọn dẹp những món quà tặng mà bản thân mình không thích, đừng mang chúng đi tặng lại người khác. Như thế gọi là "tạo nghiệp"!
Theo truyền thống, người khách đầu tiên đến nhà có thể quyết định việc năm tới bạn gặp may hay xui xẻo. Không lựa chọn người xông nhà từ trước chính là bạn đang phó mặc cho may rủi. Không ai biết được vị khách đầu tiên có thể là một người có tiền án tiền sự, một người họ hàng với tính cách khó chịu, hay rất có thể chính là cậu người yêu cũ của con gái bạn. Có trời mà biết được!
Vậy nên nhiều gia đình sẽ chọn trước người xông đất. Đó phải là một người có uy tín, phẩm hạnh, ăn nên làm ra từ việc làm ăn lương thiện, may mắn, thậm chí có thể là một thanh niên trẻ trung, đẹp trai và tài năng.
Tôi cho rằng về lý thuyết thì ai cũng biết những điều này nhưng không phải gia đính nào cũng có sẵn một người quen như vậy. Và kể cả nếu có thì cũng chắc gì họ đã đến xông nhà mình. Vậy giải pháp là bạn có thể đăng quảng cáo tìm người với các tiêu chí rõ ràng, thù lao thật hậu hĩnh, hoặc nếu kiếm được một anh chàng ưng ý xông đất thì tiếc gì mà gả luôn cô con gái đầu lòng của mình cho anh ta coi như trả công!
Vậy còn việc đối phó với những người bạn không muốn xuất hiện ở nhà mình ngày đầu năm thì sao. Trước Tết bạn đừng quên gọi dịch vụ lắp camera có màn hình theo dõi. Bạn chỉ cần im lặng khi chuông kêu cho đến khi vị khách không mời mà đến chán nản bỏ đi.
Nhưng vẫn có những người bạn không muốn gặp trong dịp Tết mà không phải lúc nào cũng tránh mặt được. Đó là những người đòi nợ. Việc họ xuất hiện trước cửa sẽ khiến cả khu nhà biết được tình hình tài chính khó khăn của bạn. Rồi sau đó sẽ là những đồn thổi về việc bạn làm ăn thất bát, tính toán đầu tư sai lầm, hay thậm chí là giao du với kẻ xấu mới ra nông nỗi này. Còn nếu bạn trốn tránh thì những người đòi nợ sẽ không nhượng bộ mà còn hành động quyết liệt hơn khiến bạn khốn khổ hơn nữa. Bạn chỉ có hai lựa chọn: lo liệu trả nợ trước Tết để tránh chuyến viếng thăm không mong đọi. Hoặc đổi tên, bán nhà. Bạn sẽ cần rất nhiều may mắn!
Không phải ai cũng có một gia đình hoàn hảo để đảm bảo một cái Tết ấm no suôn sẻ. Tôi có một ý tưởng kinh doanh: "Cho thuê gia đình dịp Tết", hoặc thậm chí thuê luôn cả năm nếu bạn đang ở tình thế tuyệt vọng. Một công ty chuyên cung cấp dịch vụ có thể cung cấp cho bạn một nhóm diễn viên giống một gia đình lý tưởng và ở cùng bạn suốt dịp Tết. Còn gia đình thật của bạn thì có thể bố trí cho họ đi nghỉ đến hết Tết ở một hòn đảo không có Internet.
Nhiều gia đình Việt không có thói quen chốt cửa. Vì vậy ai cũng có thể vào nhà bất thình lình, đặc biệt trong dịp Tết. Có nhiều người bạn không mời mà đột nhiên xuất hiện trong phòng khách nhà bạn. Tôi đã từng giật nẩy mình khỏi ghế sofa khi đột nhiên có một người đứng tuổi đứng sừng sững trước mặt mình như thể tôi là cháu trai của ông ấy. Thì ra, đó là ông khách của gia đình ở tầng trên đi nhầm nhà!
Hoặc một lần khác khi tôi đang thiu thiu trên ghế sofa, chợt mở mắt ra thì thấy vây quanh mình là một đám đông gồm cả người lớn và trẻ nhỏ, cả người nhà và người lạ. Họ im lặng nhìn tôi chằm chằm, vài đứa nhỏ lén cười khúc khích, cho đến khi một đứa bé nhất quyết định tấn công khiến nạn nhân là tôi còn đang mắt nhắm mắt mở khiếp sợ hét lên.
Với nhiều gia đình, việc gặp gỡ đông đủ người thân trong dịp Tết có thể không dễ dàng. Mỗi gia đình sống ở một nơi, không tập trung, hai bên nội ngoại xa nhau, con cái sống ở nước ngoài… Thậm chí có người còn không thích gặp vài người họ hàng nhất định vì có hiềm khích trước đó. Vậy nên giải pháp là tổ chức gặp mặt qua Zoom để tránh được mọi phiền phức của việc chạm mặt trực tiếp.
Đối với nhiều người, kỳ nghỉ Tết này có thể được coi là điểm nhấn của năm, một sự kiện được mong chờ suốt nhiều tháng và khiến người ta vô cùng tiếc nuối khi hết Tết. Niềm an ủi của họ là chỉ vài tháng nữa sẽ lại chuẩn bị đón Tết!
Hầu hết mọi người ở Việt Nam, kể cả tôi, một người nước ngoài sống ở đây đã nhiều năm, sẽ không bao giờ nghĩ đến việc từ bỏ Tết Nguyên đán và những truyền thống ngày Tết. Đơn giản là không có ngày lễ nào trên thế giới có thể so sánh được với Tết Việt!
TS. Terry F.Buss
Học giả nghiên cứu, Học viện Hành chính quốc gia Hoa Kỳ
