Từ "biết" đến "chạm"
Với nhiều thế hệ người Việt, Trung thu từng gắn với những chiếc đèn ông sao, tiếng trống múa lân, mâm cỗ dưới ánh trăng và những món đồ chơi dân gian mộc mạc. Nhưng với trẻ em hôm nay, những hình ảnh ấy đôi khi chỉ còn xuất hiện qua lời kể của cha mẹ, sách vở, hình ảnh trên mạng hay trong những ngày hội được tổ chức vào dịp Trung thu.
Khoảng cách ấy có thể được rút ngắn khi trẻ được trực tiếp chạm vào văn hóa.
Thay vì chỉ nghe rằng đèn ông sao được làm từ những nan tre, giấy kính; tò he được tạo hình từ bột nếp; hay phỗng đất được nặn từ đất thó, các em có cơ hội cầm từng nguyên liệu trên tay, quan sát cách người nghệ nhân tạo hình và tự mình làm ra một sản phẩm.
Trong khuôn khổ hoạt động School Tour của chương trình Trăng sáng muôn nơi - Vầng trăng chiến sĩ, những món đồ chơi dân gian đã bước vào không gian học đường theo cách gần gũi như vậy. Tại 5 ngôi trường ở Hà Nội, học sinh được gặp gỡ các nghệ nhân và trực tiếp trải nghiệm làm đèn ông sao, đèn kéo quân, phỗng đất, tò he.
Ở Mầm non Làng An, các em nhỏ làm quen với chiếc đèn ông sao cùng nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến. Từ những vật liệu đơn giản, mỗi em tự tạo nên chiếc đèn của riêng mình trước khi mang thành quả ấy tham gia đoàn rước đèn. Với những đôi tay còn vụng về, việc hoàn thành một chiếc đèn có thể không dễ dàng.
Tại Tiểu học Western Hà Nội, đèn kéo quân mở ra một trải nghiệm khác. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân lão thành Nguyễn Văn Quyền, học sinh được quan sát cấu tạo, kỹ thuật và cách ánh sáng, chuyển động tạo nên những hình ảnh bên trong chiếc đèn.
Trong khi đó, các em học sinh trường Dewey Cầu Giấy và Maya School lại được học cách tự tạo nên những con giống và hình hài theo cách riêng từ những khối bột nhiều màu sắc dưới sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thành và nghệ nhân Đặng Văn Tiêu từ làng nghề tò he Phượng Dực.
Tại Tiểu học Sentia, những nắm đất dưới bàn tay trẻ nhỏ cũng dần biến thành những hình phỗng mộc mạc.
Điều đáng nói là trong quá trình làm, các em đồng thời được nghe kể về nguồn gốc, chất liệu, làng nghề và những câu chuyện phía sau món đồ chơi.
Tò he vì thế không chỉ là một món đồ chơi nhiều màu sắc. Đó còn là câu chuyện về làng nghề Xuân La, về người nghệ nhân và kỹ thuật tạo hình được truyền qua nhiều thế hệ. Phỗng đất không chỉ là những hình nhân nhỏ bé trên mâm cỗ Trung thu, mà còn gắn với những quan niệm, giá trị và cách người xưa gửi gắm điều hay, ý đẹp vào đồ chơi.
Khi kiến thức đi cùng trải nghiệm, những thông tin vốn có thể khô khan trở nên dễ nhớ hơn. Trẻ không chỉ được "học về" một món đồ chơi, mà được tự mình tạo nên nó.
Khi văn hóa truyền thống được cảm nhận bởi thế hệ trẻ
Trẻ em hôm nay lớn lên trong một môi trường có tốc độ tiếp nhận thông tin rất nhanh. Chỉ với một thiết bị điện tử, các em có thể tiếp cận vô số trò chơi, hình ảnh, video và hình thức giải trí mới.
Trong bối cảnh đó, những món đồ chơi dân gian không nhất thiết phải cạnh tranh với thế giới hiện đại để tồn tại. Một cách khác là đưa chúng đến gần trẻ bằng chính ngôn ngữ mà trẻ dễ tiếp nhận nhất: trải nghiệm.
Một chiếc đèn kéo quân có thể khiến trẻ tò mò khi nhìn những hình ảnh chuyển động bên trong. Một nắm bột tò he có thể khơi gợi trí tưởng tượng khi các em tự biến nó thành một con vật. Một khối đất có thể trở nên thú vị khi trẻ nhìn thấy nó dần có hình hài dưới đôi tay của mình.
Từ sự tò mò ấy, câu chuyện văn hóa bắt đầu.
Một món đồ chơi được mua về có thể đem lại niềm vui. Nhưng một món đồ chơi do chính tay trẻ làm ra thường mang theo một câu chuyện riêng. Đó có thể là câu chuyện về buổi học đặc biệt cùng nghệ nhân. Là khoảnh khắc loay hoay với những nan tre. Là lần đầu tiên biết cách tạo hình một con tò he. Là đôi bàn tay lấm đất khi nặn phỗng. Hay đơn giản là niềm vui khi nhìn chiếc đèn tự làm được thắp sáng trong đêm rằm.
Những trải nghiệm ấy có khả năng trở thành ký ức. Và ký ức chính là một trong những cách tự nhiên để văn hóa được tiếp nối.
Bởi khi một đứa trẻ nhớ rằng mình từng tự tay làm chiếc đèn ông sao, các em sẽ có thêm một lý do để tò mò về cách ông bà, cha mẹ từng đón Trung thu. Khi biết một con tò he được làm từ bột và gắn với một làng nghề, các em có thể bắt đầu đặt câu hỏi về người nghệ nhân, về nghề thủ công và về câu chuyện phía sau món đồ chơi.
Thông qua những hoạt động này, người nghệ nhân giữ vai trò như một "cây cầu" giữa các thế hệ. Những đôi bàn tay đã có nhiều năm tháng làm nghề trực tiếp hướng dẫn những đôi tay nhỏ tuổi hơn. Kỹ thuật, câu chuyện và ký ức vì thế không chỉ nằm trong không gian làng nghề mà được đưa vào trường học, nơi có những người sẽ tiếp tục kể lại câu chuyện ấy trong tương lai.
School Tour và hành trình đưa văn hóa dân gian đến gần trẻ
Đưa trải nghiệm văn hóa vào trường học vì thế không chỉ tạo thêm một hoạt động vui chơi trong dịp Trung thu. Đó còn có thể là một cách mở rộng không gian giáo dục, để trẻ được học bằng nhiều giác quan và tiếp cận văn hóa bằng trải nghiệm thực tế. Khi nghệ nhân bước vào trường học, khoảng cách giữa "ngày xưa" và "hôm nay" cũng được thu hẹp.
Gìn giữ văn hóa truyền thống không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều lớn lao. Đôi khi, hành trình ấy bắt đầu từ một món đồ chơi rất nhỏ, nhưng trẻ có thêm cơ hội hiểu rằng văn hóa không chỉ nằm trong sách vở hay bảo tàng. Văn hóa hiện diện trong những đồ vật từng gắn bó với đời sống, trong bàn tay của người thợ, trong những câu chuyện được kể lại và trong cách mỗi thế hệ tiếp nhận rồi trao lại cho thế hệ sau.
Những món đồ chơi do trẻ tạo nên cũng có thể trở thành một dấu ấn riêng của mùa Trung thu. Nhiều năm sau, điều còn lại có thể không chỉ là hình dáng của chiếc đèn hay con tò he, mà là ký ức về một mùa trăng khi các em lần đầu được tự tay làm nên một phần văn hóa của mình.
Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng thay đổi, những giá trị truyền thống vẫn có thể tìm thấy một đời sống mới nếu được trao cơ hội để đến gần thế hệ trẻ. Bởi văn hóa chỉ thực sự được tiếp nối khi có người hiểu, có người yêu thích và có người muốn kể lại.
Và đôi khi, hành trình ấy bắt đầu rất giản dị: Từ một đôi bàn tay nhỏ bé chạm vào nan tre, đất thó hay bột nếp; từ một đứa trẻ tò mò hỏi người nghệ nhân "vì sao"; từ một món đồ chơi được làm nên bằng sự kiên nhẫn và trí tưởng tượng.
Khi trẻ em hôm nay được chạm, làm, cảm nhận và ghi nhớ, những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ sẽ không chỉ được giữ lại, mà còn có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống hiện đại - theo một cách gần gũi, tự nhiên và đầy sức sống hơn.
Trần Lam (Nguồn, ảnh: BTC Trăng sáng muôn nơi - Vầng trăng chiến sĩ)
