Để duy trì hoạt động hiệu quả, gan cần được cung cấp đầy đủ vi chất dinh dưỡng, trong đó có các vitamin như A, D, B12 hay E. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo, việc bổ sung vitamin sai cách – đặc biệt là lạm dụng liều cao kéo dài – có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng.
Nguy cơ tiềm ẩn từ vitamin tưởng chừng “lành tính”
Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam), vitamin là vi chất thiết yếu nhưng không phải cứ dùng nhiều là tốt. Đặc biệt, các vitamin tan trong chất béo như vitamin A có khả năng tích trữ lâu dài trong gan, tiềm ẩn nguy cơ gây độc nếu bổ sung quá mức.
Trong điều kiện bình thường, vitamin A được dự trữ tại các tế bào hình sao (hepatic stellate cells) dưới dạng giọt mỡ. Các tế bào này gần như “ngủ yên”, không gây hại. Tuy nhiên, khi cơ thể liên tục tiếp nhận vitamin A liều cao, kho dự trữ bị quá tải, khiến vitamin và các dẫn xuất tràn ra ngoài, gây tổn thương màng tế bào và kích hoạt phản ứng bất thường.
“Hệ quả là các tế bào hình sao chuyển sang trạng thái hoạt động, biến đổi thành dạng giống nguyên bào sợi, sản sinh collagen và thúc đẩy quá trình xơ hóa gan. Về lâu dài, cấu trúc gan bị phá vỡ, dòng máu lưu thông qua gan bị cản trở, dẫn đến xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa – những biến chứng nặng nề và khó hồi phục. Thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương gan nghiêm trọng do sử dụng vitamin A liều cao kéo dài”, bác sĩ Hoàng cảnh báo.
Không riêng vitamin A, một số vitamin khác cũng tiềm ẩn nguy cơ nếu dùng sai cách. Điển hình là niacin (vitamin B3), thường được sử dụng trong điều trị rối loạn mỡ máu.
Quá trình chuyển hóa niacin tạo ra NAD – phân tử quan trọng trong sản xuất năng lượng của tế bào. Tuy nhiên, khi NAD tích tụ quá mức, hoạt động của ti thể trong tế bào gan bị rối loạn, làm gián đoạn quá trình tạo năng lượng (ATP). Điều này có thể dẫn đến chết tế bào gan theo cơ chế hoại tử hoặc chết theo chương trình.
Khi tổn thương lan rộng, hệ miễn dịch tại gan sẽ kích hoạt phản ứng viêm mạnh, khiến tình trạng viêm gan cấp xuất hiện. Trên lâm sàng, người bệnh có thể có biểu hiện tăng men gan, vàng da, mệt mỏi, thậm chí tiến triển thành suy gan nếu không được xử lý kịp thời.
Thực phẩm tự nhiên vẫn là nguồn vitamin an toàn nhất
Theo bác sĩ Hoàng, một thực tế đáng lo ngại là nhiều người tin rằng bổ sung vitamin là cần thiết cho tất cả mọi đối tượng. Tuy nhiên, các khuyến nghị dinh dưỡng quốc tế đều nhấn mạnh: chế độ ăn đa dạng, cân đối mới là cách cung cấp vitamin an toàn và hiệu quả nhất.
Trong thực phẩm tự nhiên, vitamin tồn tại trong “ma trận dinh dưỡng”, đi kèm với chất xơ, khoáng chất và các chất chống oxy hóa, giúp cơ thể hấp thu và điều hòa hợp lý. Chẳng hạn, vitamin A trong cà rốt tồn tại dưới dạng beta-caroten – chỉ chuyển hóa thành dạng hoạt động khi cơ thể thực sự cần, nhờ đó hạn chế nguy cơ ngộ độc.
Ngược lại, vitamin A trong các chế phẩm bổ sung thường ở dạng retinol – có thể tích lũy trực tiếp tại gan và gây độc nếu dùng quá liều trong thời gian dài.
Bác sĩ Hoàng khuyến cáo, người dân không nên tự ý sử dụng vitamin hoặc thực phẩm chức năng liều cao, đặc biệt khi chưa có chỉ định. Việc bổ sung cần dựa trên nhu cầu thực tế của cơ thể, tình trạng sức khỏe và nên có sự tư vấn của bác sĩ.
Bên cạnh đó, cần thận trọng với các sản phẩm quảng cáo “detox”, giảm cân hay tăng cơ không rõ nguồn gốc - những yếu tố có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan. Quan trọng hơn, hãy tránh tâm lý “càng nhiều càng tốt” khi sử dụng vi chất.
Ngọc Minh
