Theo TS. Nguyễn Hồng Vũ, chuyên gia Sinh học phân tử trong Y học, hiện công tác tại Viện Nghiên cứu Ung thư Quốc gia City of Hope, California (Mỹ), vụ phát hiện giò chả chứa hàn the ở Hà Nội vừa qua phơi bày một thực tế đáng lo ngại: cửa hàng vẫn mở, khách vẫn mua, và không ít người cho rằng “không có hàn the thì chả không ngon” hay “ăn tí thì có chết đâu”. Đây là lối suy nghĩ nguy hiểm. Vì hàn the bị cấm tuyệt đối trong thực phẩm, không tồn tại khái niệm “liều an toàn” – quan điểm đã được thống nhất ở Mỹ, châu Âu, các tổ chức WHO/FAO và tại Việt Nam.
Độc chất mạn tính: nguy hiểm không đến ngay
Hàn the là một hợp chất hóa học của nguyên tố bo với natri và oxy, là muối của axit boric (Na₂B₄O₇), có tên thương mại theo tiếng Anh là sodium tetraborate, sodium pyroborate, sodium peborate… gọi tắt là borax. Ở Việt Nam, hàn the được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như: bằng sa, bồng sa, nguyên thạch.
Borax (hàn the) không phải loại độc chất gây tử vong tức thì. Vì vậy, việc thấy người khác “ăn hoài vẫn sống” không thể xem là bằng chứng cho sự an toàn. Đây là độc chất mạn tính: tổn thương diễn ra âm thầm, chậm và không biểu hiện rõ ngay, TS Vũ chia sẻ.
Khi vào cơ thể, borax chỉ được đào thải khoảng 60–70%, phần còn lại có thể tồn dư từ vài ngày đến gần một tuần. Nếu ăn lặp lại (vài lần mỗi tuần), cơ thể chưa kịp thải hết liều trước đã nạp liều mới, tạo ra hiện tượng tích lũy chức năng. Borax không “nằm mãi” như kim loại nặng, nhưng duy trì ở mức cao hơn bình thường đủ lâu để gây tổn thương gan, thận, não và hệ sinh sản theo thời gian.
Ngưỡng gây hại và thực tế phơi nhiễm
“Độc chất học cho thấy ngưỡng gây hại mạn của borax đối với người lớn chỉ ở mức vài chục mg/ngày. Trong khi đó, nhiều kết quả kiểm nghiệm được báo chí công bố từng phát hiện borax trong giò chả, bún, chả ở mức vài trăm đến hàng nghìn mg/kg thực phẩm.
Điều này đồng nghĩa, chỉ cần ăn 100–200 g đã có thể hấp thu hàng chục đến hàng trăm mg borax trong một bữa – vượt ngưỡng an toàn sinh học cho cả ngày, đặc biệt nguy hiểm nếu việc ăn lặp lại thường xuyên”, TS Vũ chia sẻ.
Phơi nhiễm kéo dài có thể dẫn đến tổn thương gan và thận, rối loạn hệ thần kinh (đau đầu, suy giảm trí nhớ, rối loạn hành vi), ảnh hưởng hệ sinh sản. Trẻ em và phụ nữ mang thai là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm.
Ngộ độc cấp tính cũng có thể xảy ra sau 6–8 giờ tiêu thụ hàn the với liều lượng khoảng 5 gram trở lên, với các triệu chứng như: buồn nôn, nôn, tiêu chảy, xuất huyết đường tiêu hóa; đau đầu, hôn mê, co giật; mạch đập nhanh, trường hợp nặng sẽ tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim, sốc; xuất hiện ban đỏ trên da, có thể có ở lòng bàn tay, mông, miệng, họng đỏ. Chính vì nguy cơ tích lũy âm thầm và không có liều an toàn trong thực phẩm, hàn the đã bị cấm tuyệt đối trong chế biến thực phẩm, TS Vũ khẳng định.
TS Vũ cũng khuyến cáo thêm, ngoài thực phẩm thì borax còn có trong đồ chơi của trẻ em như: slime/slam có thể thấm qua da, nhưng mức độ thấp nếu da lành. Nguy cơ tăng rõ khi tay trầy xước, viêm da, ra mồ hôi hoặc chơi lâu, lặp lại nhiều ngày. Với trẻ em, rủi ro cao hơn do da mỏng, tỷ lệ da/cân nặng lớn và thói quen đưa tay lên miệng – đây mới là con đường phơi nhiễm nguy hiểm nhất.
Borax không tích tụ vĩnh viễn nhưng đào thải chậm vài ngày, nên tiếp xúc lặp lại có thể gây tích lũy chức năng và làm tăng nguy cơ viêm da và rối loạn mạn mức độ thấp.
“Đừng suy nghĩ theo kiểu ‘ăn vào không chết ngay thì không sao’. Với độc chất mạn tính như hàn the, tác hại không đến ồ ạt mà đến từ từ, và khi nhận ra, thường đã quá muộn”, TS. Nguyễn Hồng Vũ cảnh báo.
Ngọc Minh
