Hằng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, các gia đình Việt thường làm lễ cúng ông Công ông Táo để tiễn Táo quân về trời, báo cáo với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong suốt một năm qua. Lễ cúng được chuẩn bị chu đáo với hương hoa, vàng mã, hoa tươi, mâm cơm mặn đầy đủ món. Đặc biệt, trong lễ vật không thể thiếu có ba con cá chép đỏ.
Theo quan niệm dân gian, cá chép là phương tiện để Táo quân cưỡi về chầu trời. Sau đêm giao thừa, các Táo mới trở lại trần gian, tiếp tục nhiệm vụ trông coi bếp lửa và đời sống của mỗi gia đình.
Theo quan niệm dân gian, cá chép là phương tiện để Táo quân cưỡi về chầu trời.
Giải thích về tục lệ này, các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng việc cúng và thả cá chép ngày 23 tháng Chạp bắt nguồn từ tích “cá chép vượt vũ môn hóa rồng”. Tương truyền, thuở xa xưa, Trời tạo ra nước cùng các sinh vật dưới nước trước tiên. Khi bận rộn tạo dựng con người và vạn vật, Trời giao việc làm mưa cho rồng – loài sinh vật linh thiêng ở cõi trời. Tuy nhiên, số lượng rồng quá ít nên không thể ban mưa đều khắp nơi. Vì vậy, Trời mở một kỳ “thi rồng” để chọn những loài ở trần gian đủ tài năng, nghị lực hóa thân thành rồng.
Cuộc thi gồm ba vòng, mỗi vòng là một đợt sóng lớn. Chỉ những con vật vượt qua cả ba đợt mới đủ điều kiện hóa rồng. Nhiều loài thủy tộc tham gia nhưng đều thất bại: cá rô chỉ vượt được một đợt, tôm vượt được hai đợt rồi kiệt sức ở vòng cuối. Cuối cùng, cá chép xuất hiện, miệng ngậm viên ngọc quý. Nhờ những đợt sóng lớn dâng cao, cá chép vượt một lần qua cả ba vòng, nhả ngọc, vượt vũ môn và hóa rồng.
Từ đó, hình ảnh cá chép hóa rồng trở thành biểu tượng của sự can đảm, bền bỉ, may mắn và thành công; đồng thời tượng trưng cho sự an lành, sung túc, thịnh vượng, hanh thông trong làm ăn, học hành và thi cử.
Cá chép hóa rồng trở thành biểu tượng của sự can đảm, bền bỉ, may mắn và thành công.
Ngày nay, tục thả cá chép phổ biến nhất ở miền Bắc, trong khi người dân miền Nam thường đốt cá chép bằng giấy vàng mã. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng nên thả cá chép sống, bởi ngoài ý nghĩa tâm linh dâng phương tiện cho Táo quân, tục phóng sinh còn thể hiện tinh thần nhân ái và nét đẹp văn hóa của người Việt, miễn là thả cá đúng cách để cá có thể tiếp tục sinh sống.
Khi làm lễ, cá chép được đặt trong chậu trước bàn thờ ông Táo. Sau khi cúng xong, gia chủ mang cá ra sông, hồ hoặc ao để phóng sinh. Theo quan niệm dân gian, cá chép cần được thả trước giờ Ngọ (12 giờ trưa) ngày 23 tháng Chạp để Táo quân kịp về thiên đình.
Khi thả cá, nên mang cả chậu hoặc bát đựng cá ra mép nước, nhẹ nhàng nghiêng cho cá tự bơi ra, tránh ném hay thả từ trên cao xuống. Không nên buộc cá trong túi nilon rồi thả cả túi xuống nước, vì vừa làm cá dễ chết, vừa gây ô nhiễm môi trường, làm mất đi ý nghĩa tốt đẹp của một phong tục truyền thống lâu đời.
Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo và chiêm nghiệm.
