Lý Huệ Tông là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử phong kiến Việt Nam khi vừa là vị vua duy nhất truyền ngôi cho con gái, vừa là quân vương đầu tiên lựa chọn xuất gia đi tu. Cuộc đời của ông gắn liền với giai đoạn suy vong của triều Lý và quá trình chuyển giao quyền lực sang nhà Trần.
Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Lý Huệ Tông tên thật là Lý Sảm, hay còn gọi là Lý Hạo Sảm, sinh tại kinh đô Thăng Long. Năm 1210, sau khi vua cha Lý Cao Tông qua đời, ông lên ngôi trong bối cảnh triều Lý đã suy yếu kéo dài, nội bộ triều đình rối ren, nhiều thế lực cát cứ nổi lên khiến quyền lực trung ương bị lung lay nghiêm trọng.
Ngay từ những năm đầu trị vì, Lý Huệ Tông phải dựa vào thế lực họ Trần để củng cố địa vị. Các nhân vật như Trần Tự Khánh và Trần Thừa dần nắm giữ binh quyền, chi phối triều chính. Trong thời gian này, sức khỏe của nhà vua cũng được cho là suy giảm, thậm chí có biểu hiện bất ổn về tinh thần. Một số ghi chép trong sử sách cho biết ông từng "phát cuồng", không còn đủ khả năng điều hành đất nước, khiến quyền lực thực tế dần rơi vào tay họ Trần.
Theo sử liệu, Lý Huệ Tông không có con trai. Hoàng hậu Trần Thị Dung sinh cho ông hai người con gái là Thuận Thiên Công chúa Lý Ngọc Oanh và Chiêu Thánh Công chúa Lý Phật Kim, sau đổi tên là Lý Thiên Hinh.
Dưới sức ép của Trần Thủ Độ, nhà vua quyết định lập Công chúa Chiêu Thánh làm Hoàng Thái tử rồi truyền ngôi khi bà mới 8 tuổi. Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục chép: "Tháng 10, mùa đông, lập con gái là Phật Kim làm Thái tử. Nhà vua không khỏi bệnh, lại chưa có con trai nối dõi, trong cung chỉ có hai công chúa... Nay Thuận Thiên đã gả cho Trần Liễu, nên lập Chiêu Thánh làm Thái tử".
Việc truyền ngôi cho Lý Chiêu Hoàng phản ánh rõ bối cảnh chính trị lúc bấy giờ, khi quyền lực triều đình thực tế đã nằm trong tay họ Trần, đặc biệt là Trần Thủ Độ. Đây cũng được xem là bước đi quan trọng mở đường cho quá trình chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.
Sau khi nhường ngôi, Lý Huệ Tông trở thành Thái thượng hoàng nhưng không lâu sau đã xuống tóc đi tu. Ông trở thành vị vua đầu tiên trong lịch sử Việt Nam lựa chọn con đường xuất gia khi còn sống, trong bối cảnh không còn thực quyền và chịu nhiều sức ép từ triều đình mới.
Tuy nhiên, cuộc đời của vị cựu hoàng không kết thúc trong sự thanh thản. Sau khi nhà Trần chính thức thay thế nhà Lý vào năm 1225, Lý Huệ Tông bị buộc phải tự vẫn theo sự sắp đặt của Trần Thủ Độ.
Lý Huệ Tông qua đời năm Bính Tuất (1226), hưởng dương 33 tuổi, sau 14 năm trị vì. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại rằng đời sau từng chiết tự tên "Sảm" của ông với ý nghĩa "mặt trời gác núi", hàm ý vận mệnh triều Lý khép lại dưới thời vị vua này.
Sau khi lên ngôi, Lý Chiêu Hoàng trở thành vị hoàng đế thứ 9 và cũng là vị vua cuối cùng của triều Lý, đồng thời là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên, quyền lực thực tế khi đó đã nằm trong tay Trần Thủ Độ, người giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ.
Đến năm 1225, dưới sự sắp đặt của Trần Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, tức vua Trần Thái Tông, chính thức chấm dứt hơn 200 năm tồn tại của triều Lý. Sau khi nhường ngôi, bà trở thành Chiêu Thánh Hoàng hậu của Trần Thái Tông cho đến năm 1237 thì bị phế truất do không sinh được con nối dõi. Người kế vị ngôi Hoàng hậu là Hiển Từ Thuận Thiên Hoàng hậu, chị ruột của bà.
Khoảng sau năm 1258, khi gần 40 tuổi, Lý Chiêu Hoàng tái giá với danh tướng Lê Phụ Trần. Hai người có một con trai là Thượng vị hầu Lê Tông và một con gái là Ứng Thụy Công chúa Ngọc Khuê. Bà qua đời khoảng một năm sau vua Trần Thái Tông.
Triều Lý tồn tại từ năm 1009 đến năm 1225, là triều đại quan trọng của lịch sử Việt Nam với nhiều thành tựu nổi bật về chính trị, văn hóa và tôn giáo, đặc biệt là sự phát triển rực rỡ của Phật giáo. Tuy nhiên, những bất ổn nội bộ ở giai đoạn cuối cùng với sự trỗi dậy của họ Trần đã dẫn đến sự kết thúc của triều đại kéo dài hơn 2 thế kỷ này.
Tổng hợp
Nhật Linh
