Tôi từng có một thói quen rất khó bỏ: xin lỗi quá nhanh.
Ai đó không vui, tôi nghĩ mình đã làm gì sai. Một cuộc trò chuyện trở nên căng thẳng, tôi là người đầu tiên muốn nói “xin lỗi”. Có những lúc tôi biết rõ mình không phải người gây ra vấn đề, nhưng vẫn muốn nhận phần sai về mình chỉ để mọi chuyện kết thúc nhanh hơn.
Tôi từng nghĩ đó là cách cư xử tử tế.
Nếu mình xin lỗi trước, không khí sẽ bớt căng thẳng. Nếu mình nhận lỗi, người kia có thể nguôi giận. Nếu mình chịu phần thiệt một chút, mọi chuyện sẽ không trở nên nghiêm trọng.
Nhưng càng lớn, tôi càng nhận ra có những lời xin lỗi xuất phát từ nỗi sợ khiến người khác thất vọng, tức giận hoặc không hài lòng với mình.
Xem Sex Education, câu chuyện của Michael Groff và Adam Groff khiến tôi nghĩ rất nhiều về điều đó.
Adam từng lớn lên với cảm giác mình luôn phải làm đúng
Michael Groff là một người cha nghiêm khắc. Trong những mùa đầu của Sex Education, ông liên tục gây áp lực lên Adam, từ chuyện học hành, thể thao cho đến cách một người đàn ông “nên” cư xử.
Adam không phải một học sinh xuất sắc. Cậu cũng không phải vận động viên hoàn hảo như cha mong muốn. Nhưng thay vì tìm hiểu xem con trai thực sự cần gì, Michael thường phản ứng bằng sự thất vọng và những lời chỉ trích.
Netflix Tudum mô tả Michael là một người cha nghiêm khắc và cho biết mối quan hệ giữa ông với Adam là một trong những câu chuyện được tiếp tục khai thác ở mùa cuối, khi Michael cố gắng sửa chữa những tổn thương đã gây ra cho con trai.
Đến mùa 4, hai cha con có một khoảnh khắc khiến tôi nhớ rất lâu.
Michael đang cố gắng xây dựng lại mối quan hệ với Adam. Trong một lần học lái xe, Adam gây ra một tai nạn nhỏ. Michael tức giận, nhưng sau đó bình tĩnh lại và xin lỗi con trai vì đã trút sự tức giận của mình lên cậu. Đây là một thay đổi rất lớn so với người cha mà Adam từng biết.
Điều khiến tôi chú ý là Adam gần như không biết phải phản ứng thế nào trước lời xin lỗi ấy. Có lẽ vì cậu đã quá quen với việc mình là người phải chịu trách nhiệm cho sự thất vọng của cha.
Tôi từng nghĩ chỉ cần xin lỗi, mọi chuyện sẽ ổn
Nhìn Adam, tôi nhận ra có những đứa trẻ lớn lên với cảm giác rằng cảm xúc của người lớn là trách nhiệm của mình.
Nếu bố mẹ buồn, đứa trẻ nghĩ chắc mình đã làm gì đó. Nếu người lớn tức giận, đứa trẻ cố nhớ xem mình có phạm lỗi không. Nếu một người trong gia đình không vui, đứa trẻ ấy tìm cách làm không khí dễ chịu trở lại.
Không phải lúc nào người lớn cũng trực tiếp nói rằng “con có lỗi”. Đôi khi chỉ cần một ánh mắt thất vọng, một tiếng thở dài hoặc một câu nói cũng có thể khiến đứa trẻ cảm thấy mình đã làm điều gì đó không đúng.
Và khi điều này lặp lại đủ lâu, đứa trẻ có thể hình thành một phản xạ: có vấn đề xảy ra thì trước tiên hãy kiểm tra xem mình có lỗi không.
Tôi nghĩ đó chính là điều đã xảy ra với mình. Tôi không còn hỏi “chuyện gì đang xảy ra?” trước tiên. Tôi hỏi “mình đã làm gì sai?”
Lúc đầu, thói quen này có vẻ vô hại. Nhưng lâu dần, tôi nhận ra mình đang nhận trách nhiệm cho cả những cảm xúc mà mình không tạo ra.
Theo Cleveland Clinic, những người có xu hướng làm hài lòng người khác thường gặp khó khăn trong việc thiết lập ranh giới và có thể đặt nhu cầu của người khác lên trước nhu cầu của chính mình. Họ cũng có thể xin lỗi quá mức hoặc cảm thấy cần phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người khác.
Đọc điều đó, tôi mới nhận ra một lời xin lỗi không phải lúc nào cũng là biểu hiện của sự trưởng thành.
Có lẽ đây mới là điều tôi đã hiểu sai từ nhỏ. Tôi từng nghĩ một người tốt là người biết nhận lỗi. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Một người trưởng thành cần biết nhận trách nhiệm khi mình thực sự làm sai. Nhưng điều đó khác hoàn toàn với việc luôn nhận lỗi chỉ để giữ cho người khác vui.
Nhưng nếu một người đang buồn vì một lý do nằm ngoài khả năng của tôi, tôi không nhất thiết phải biến cảm xúc của họ thành trách nhiệm của mình.
Michael cũng phải học cách xin lỗi đúng người, đúng lý do
Điều tôi thích ở câu chuyện của Michael và Adam là bộ phim không biến một lời xin lỗi thành phép màu có thể xóa sạch quá khứ.
Michael thực sự đã làm tổn thương Adam. Vì vậy, khi ông xin lỗi con trai, đó là một lời xin lỗi cần thiết. Netflix Tudum cho biết ở mùa cuối, Michael dần nhận ra tài năng của Adam, hỗ trợ cậu trong công việc tại trang trại và cuối cùng hai cha con có thể giao tiếp với nhau tốt hơn.
Nhưng câu chuyện ấy cũng cho tôi thấy một điều khác: xin lỗi có ý nghĩa nhất khi nó đi cùng với việc thay đổi cách mình đối xử với người khác.
Một lời xin lỗi không nên chỉ là câu nói để kết thúc một cuộc tranh cãi.
Nó nên là sự thừa nhận: “Tôi đã làm điều này. Tôi hiểu nó khiến bạn tổn thương. Và tôi sẽ cố gắng không lặp lại.”
Tôi nghĩ đó mới là kiểu xin lỗi tôi muốn học - không phải xin lỗi để mọi chuyện nhanh chóng yên ổn, mà xin lỗi khi mình thực sự có điều cần chịu trách nhiệm.
Bây giờ, trước khi nói “xin lỗi”, tôi thường dừng lại
Giờ đây, trước mỗi sự việc xảy ra, tôi cho mình thời gian dừng lại suy nghĩ một chút. Tôi tự hỏi: Mình thực sự đã làm gì sai? Hay người kia chỉ đang không vui? Mình cần nhận trách nhiệm cho hành động của mình? Hay mình chỉ đang sợ họ thất vọng?
Nếu câu trả lời là tôi không làm gì sai, tôi cố không vội vàng nhận lỗi.
Điều này không phải lúc nào cũng dễ. Đặc biệt với một người đã quen dùng lời xin lỗi để làm dịu mọi tình huống, việc im lặng và để người khác tự xử lý cảm xúc của họ đôi khi cũng khiến tôi thấy bất an.
Nhưng tôi đang học cách chấp nhận cảm giác đó.
Tôi có thể quan tâm đến cảm xúc của người khác mà không nhận trách nhiệm cho tất cả cảm xúc của họ. Tôi có thể tử tế mà vẫn có ranh giới.
Và tôi có thể nói “xin lỗi” khi mình thực sự làm sai, thay vì dùng hai từ ấy như một cách để xin người khác đừng giận mình.
Ngọc Hân (ghi)
