Trong một nghiên cứu được công bố trên arXiv, các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã thiết lập một thế giới ảo mô phỏng mang tên SwarmWorld. Trên bản đồ dạng lưới kích thước 72x54 ô, nhóm nghiên cứu bố trí rải rác các nguồn tài nguyên tự nhiên gồm kitin, xenluloza, nấm, khoáng chất và tảo biển, cùng các cơ sở gia công khác nhau.
Tại đây, môi trường liên tục chịu tác động từ các hiện tượng cực đoan như ô nhiễm, hạn hán và bão tố xuất hiện định kỳ. Đúng 200 tác nhân trí tuệ nhân tạo (AI) được đưa vào môi trường này với điểm xuất phát hoàn toàn bình đẳng. Không một cá thể nào được chỉ định làm kỹ sư hay nắm giữ vai trò quản lý dự án.
Chúng chỉ nhận một nhiệm vụ dài hạn duy nhất: tự tìm kiếm tài nguyên, thực hiện các thí nghiệm, chế tạo thiết bị và viết chương trình kiểm soát nhằm phát triển hệ thống vật liệu phỏng sinh học tăng cường khả năng chống chịu cho môi trường.
Để theo dõi cách công nghệ lan truyền, nhóm nghiên cứu đã triển khai bốn kịch bản thử nghiệm riêng biệt. Kịch bản thứ nhất mang tên "văn hóa hoàn chỉnh", nơi các tác nhân chia sẻ chung thế giới, tự do trò chuyện, đăng bản ghi chép, giảng dạy, giao dịch và chỉnh sửa mã điều khiển trên thiết bị của nhau như một phòng thí nghiệm mở toàn diện.
Kịch bản thứ hai áp dụng quy định cấm giao tiếp: mọi tin nhắn, ghi chép công khai, dạy học và mua bán đều bị cắt bỏ, nhưng các AI vẫn cùng sống trên một bản đồ và được phép quan sát công cụ do cá thể trước để lại để sao chép, tái sử dụng chương trình có sẵn.
Kịch bản thứ ba triệt tiêu hoàn toàn "văn hóa rõ ràng": bên cạnh việc cấm liên lạc, hệ thống khóa quyền phân nhánh mã nguồn, chặn kế thừa kỹ năng cũng như xóa sạch thông tin tác giả và phiên bản gốc; AI lúc này chỉ nhận biết các thay đổi vật lý như tài nguyên giảm bớt hay sự xuất hiện của một cỗ máy mới.
Cuối cùng, kịch bản tìm kiếm độc lập tách 100 tác nhân vào 100 thế giới riêng biệt với cơ hội ra quyết định như nhau, sau đó chọn ra cá thể có kết quả tốt nhất ở từng chỉ tiêu đánh giá để đối chiếu.
Bốn kịch bản đã làm sáng tỏ một thực tế đặc biệt: việc AI có thể nói chuyện với nhau và việc chúng kế thừa thành quả của nhau là hai phạm trù hoàn toàn tách biệt. Hiện tượng này tương đồng với khái niệm "dấu vết hiệp tác" (stigmergy) trong sinh học, khi loài kiến không cần mở cuộc họp bàn phương hướng nhưng vẫn định hình lộ trình chính xác nhờ dấu vết cá thể trước lưu lại trên mặt đất.
Trong SwarmWorld, các cỗ máy đóng vai trò tương tự như những dấu vết vật lý đó. Thiết bị do một tác nhân tạo ra vẫn nằm nguyên tại chỗ, tiếp tục quan sát môi trường và chạy chương trình. Các tác nhân đến sau có thể kiểm tra, sử dụng, sao chép bộ điều khiển, chỉnh sửa câu lệnh rồi nạp vào cỗ máy mới.
Báo cáo nghiên cứu ghi nhận một trường hợp điển hình: một AI tạo ra thiết bị kitin với ngưỡng kích hoạt độ ẩm là 0,35; một AI khác khi tiếp cận đã sao chép chương trình gốc, nâng ngưỡng thông số lên 0,50 và gắn vào thiết bị mới của mình để so sánh hiệu năng vận hành tại chỗ. Bằng cách thức này, công nghệ hình thành một nhánh phát triển rõ ràng mà không cần bất kỳ sự trao đổi bằng lời nào.
Sự tồn tại lâu dài của hệ thống máy móc còn trực tiếp dẫn dắt hành vi của các tác nhân. Dù nghiên cứu không hề phân bổ công việc, dữ liệu theo dõi hành trình cho thấy các AI tự động phân hóa thành hai nhóm riêng biệt: nhóm di chuyển diện rộng để thăm dò, thử nghiệm và nhóm thường trực quanh các thiết bị để xây dựng, lắp đặt chương trình, vận hành và bảo trì.
Nếu chia nhỏ theo từng mốc thời gian, các tác nhân còn liên tục luân chuyển linh hoạt qua lại giữa các vai trò như người kiến tạo, người bảo trì, người điều phối hay thám tử lưu động tùy theo nhu cầu thực tế chứ không cố định một vị trí suốt vòng đời.
Điểm nhấn then chốt chứng minh sự bền bỉ của mô hình này nằm ở bài kiểm tra áp lực sinh tồn. Sau khi 200 tác nhân AI xây dựng hoàn chỉnh một ngôi làng ảo, toàn bộ chúng bị rút khỏi hệ thống. Ngôi làng bị bỏ lại phải tự mình chống chọi với các đợt hạn hán, ô nhiễm và bão tố dồn dập mà không có bất kỳ AI nào quay lại sửa chữa hay liên lạc.
Điểm số được tính toán dựa trên tổng năng lực duy trì dịch vụ của toàn bộ hệ thống máy móc trong suốt thời gian thảm họa diễn ra. Kết quả ghi nhận thế giới dùng chung bản đồ dù không có văn hóa rõ ràng vẫn đạt điểm trung bình 0,0446; vượt trội khoảng 25% so với mức 0,0356 của nhóm tìm kiếm độc lập, vốn đã được lựa chọn tập hợp những cá thể xuất sắc nhất từ 100 thế giới riêng biệt.
Kết quả từ MIT khẳng định rằng các cá thể hoạt động riêng lẻ có thể tạo ra một thiết bị đơn lẻ vượt trội, nhưng một thế giới chia sẻ chung lại kiến tạo nên một hệ thống bổ trợ lẫn nhau, hình thành một nền văn minh bền vững và khó sụp đổ trước biến cố.
Nghiên cứu đăng tải trên arXiv mở ra một hướng tiếp cận mới mẻ cho sự phát triển của hệ thống đa tác nhân: sự hợp tác hiệu quả không chỉ gói gọn trong các cuộc đối thoại văn bản, mà là cùng nhau duy trì, tích lũy và kế thừa các trạng thái vật lý bền vững ngay trong công cụ và môi trường sống.
Đức Khương
