Những ngày qua, cộng đồng chơi thể thao không khỏi bàng hoàng trước thông tin vận động viên/huấn luyện viên Lê Công Tiển, mới ngoài 30 tuổi, qua đời sau một cơn đột quỵ. Sự ra đi của một người trẻ, thường xuyên luyện tập thể thao và được xem là “hình mẫu sức khỏe”, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: đột quỵ không loại trừ bất kỳ ai, kể cả người đang ở đỉnh cao phong độ.
Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng – Hội Y học Dưới nước và Ôxy cao áp Việt Nam - cho biết trong y khoa, “đột quỵ người trẻ” chỉ những ca xảy ra ở người dưới 45 tuổi, chiếm khoảng 10–15% tổng số ca ở nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, số ca ở nhóm 20–40 tuổi đang gia tăng. Khác với người lớn tuổi, mạch máu ở người trẻ thường chưa xơ vữa, nên cơ chế tắc hoặc vỡ mạch thường đến từ những nguyên nhân đặc thù như:
- Bóc tách động mạch cổ (động mạch cảnh hoặc đốt sống): thành mạch bị rách, tạo “lòng mạch giả”, hình thành cục máu đông rồi di chuyển lên não gây tắc mạch.
- Dị dạng mạch máu bẩm sinh như AVM (dị dạng động – tĩnh mạch) hoặc phình mạch não: đoạn mạch yếu có thể vỡ khi huyết áp tăng đột ngột.
- Rối loạn đông máu, bệnh tim cấu trúc hoặc lỗ bầu dục còn tồn tại (PFO): cục máu đông hình thành trong tim rồi “trôi” lên não.
Theo bác sĩ Hoàng, một số bộ môn thể thao như tennis, pickleball, golf hay thậm chí yoga đều từng liên quan đến các ca bóc tách động mạch cổ. Nguyên nhân nằm ở những động tác ngửa cổ, xoay người và xoay cổ nhanh, mạnh, lặp đi lặp lại. Động mạch đốt sống chạy xuyên qua các đốt sống cổ, rất nhạy cảm với lực kéo và xoắn.
Sau một buổi tập hoặc thi đấu căng, người chơi có thể chỉ thấy đau cổ, nhức đầu nhẹ – dễ nhầm với căng cơ. Tuy nhiên, cục máu đông có thể hình thành và gây đột quỵ vài giờ đến vài ngày sau, tạo nên “khoảng tỉnh” nguy hiểm khiến nhiều người chủ quan.
Bác sĩ Hoàng cảnh báo, nhiều người trẻ mang trong mình bất thường mạch máu bẩm sinh mà không hề hay biết. AVM hay phình mạch não thường không có triệu chứng trước khi vỡ. Chỉ khi chụp MRI/MRA hoặc CT mạch máu vì một lý do khác, bác sĩ mới tình cờ phát hiện.
Khi chơi thể thao gắng sức, người chơi thường nín thở dồn lực (nghiệm pháp Valsalva), làm tăng áp lực trong lồng ngực và trong sọ. Với một túi phình mạch, đây có thể là “cú hích” cuối cùng dẫn tới vỡ mạch và xuất huyết não – dạng đột quỵ có tỷ lệ tử vong rất cao.
Những thói quen sau khi chơi thể thao có thể “đổ thêm dầu vào lửa”
Bác sĩ Hoàng cho hay, ngoài những nguyên nhân tiềm tàng trong cơ thể, các thói quen sau khi chơi thể thao cũng mang đến rủi ro không kém, ví như:
- Tắm nước lạnh ngay sau vận động mạnh: mạch máu đang giãn để tỏa nhiệt, gặp lạnh đột ngột sẽ co mạch toàn thân, huyết áp tăng vọt, dễ gây rối loạn nhịp và biến cố mạch máu.
- Uống rượu bia: mất nước do mồ hôi cộng với tác dụng lợi tiểu của rượu làm máu cô đặc, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông; có thể kích hoạt rung nhĩ thoáng qua – nguồn gốc của thuyên tắc não.
- Lạm dụng nước tăng lực, caffeine liều cao: làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp, co mạch não, đặc biệt nguy hiểm với người có túi phình hoặc AVM.
Từ góc nhìn của bác sĩ đồng thời là người thường xuyên chơi thể thao, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh: sức trẻ và thành tích thể thao không phải “lá bùa miễn trừ” khỏi đột quỵ.
Người tập luyện cường độ cao nên:
- Lắng nghe cơ thể khi có đau cổ bất thường, chóng mặt, đau đầu dữ dội sau thi đấu.
- Tránh tắm nước lạnh ngay sau khi tập; bù đủ nước và điện giải.
- Hạn chế rượu bia, nước tăng lực.
- Cân nhắc tầm soát mạch máu não và động mạch cổ nếu chơi thể thao đối kháng, cường độ cao, lâu năm.
Ngọc Minh
