Nhiều người thường đặt câu hỏi là doanh thu ít ỏi ấy liệu có đủ bù tiền điện, lương ca đêm và tiền thuê mặt bằng hàng trăm triệu mỗi tháng hay không, và vì sao họ không chọn cách đóng cửa bớt vài tiếng cho đỡ tốn kém. Câu trả lời hoá ra nằm ở chỗ việc đóng cửa cũng chẳng giúp họ tiết kiệm được bao nhiêu tiền.
Bài toán chi phí vận hành khổng lồ không thể tắt điện
Phần lớn hoá đơn tiền điện không nằm ở bóng đèn hay hệ thống điều hoà mà lại nằm ở hệ thống tủ mát, tủ đông và tủ kem chạy dọc theo các vách tường. Theo phân tích từ các kênh tài chính uy tín, nhóm thiết bị bảo quản thực phẩm chiếm khoảng 75% đến 80% tổng lượng điện tiêu thụ. Những chiếc tủ khổng lồ ấy bắt buộc phải chạy liên tục suốt 24 giờ bất kể cửa hàng có khách hay không. Chỉ cần ngắt điện vài tiếng, nhiệt độ tăng lên sẽ khiến kem tan chảy và toàn bộ sữa, đồ tươi cùng thực phẩm đông lạnh bên trong phải đem huỷ bỏ. Thiệt hại của một lần cúp điện có thể lên tới hàng chục triệu đồng.
Tiền thuê mặt bằng cũng là một con số bất di bất dịch. Ở các ngã tư lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, giá thuê dao động trong khoảng 80 đến 180 triệu đồng mỗi tháng. Khoản tiền này được tính trọn gói cho 720 giờ sử dụng và chắc chắn không một chủ nhà nào chịu giảm giá chỉ vì bạn hứa sẽ đóng cửa nghỉ ngơi vào ban đêm.
Nói cách khác, nếu một cửa hàng quyết định đóng cửa từ 11h đêm tới 6h sáng hôm sau, thứ duy nhất họ tiết kiệm được là chút đỉnh tiền đèn, một phần chênh lệch điều hoà và tiền lương trả theo giờ của nhân viên trực đêm. Theo các chuyên gia tính toán, khoản cộng dồn này chỉ rơi vào khoảng 250.000- 350.000 đồng mỗi đêm, trong khi phần chi phí tốn kém nhất vẫn đang miệt mài chạy y hệt như lúc mở cửa.
Vì vậy, chi phí để phục vụ thêm một khách lúc 2h sáng gần như bằng không bởi đèn đã sáng, điều hoà đã chạy mát rượi và nhân viên thì đằng nào cũng phải có mặt tại cửa hàng. Bất kỳ đồng doanh thu nào thu được trong thời điểm này đều là phần thặng dư quý giá bù đắp vào chi phí vận hành. Khi khoản tiết kiệm được quá nhỏ bé thì chỉ cần thêm vài lý do khác cộng hưởng lại là cán cân đã nghiêng hẳn về phía tiếp tục sáng đèn.
Sự thật về ca đêm vốn không dùng để bán hàng
Lý do thứ hai ít ai để ý nằm ở chỗ nhân viên trực đêm hoàn toàn không chỉ nhàn rỗi ngồi chờ khách. Theo các phân tích chuyên sâu, khoảng 65% thời lượng của ca đêm là dành cho các công việc hậu cần mà ban ngày không thể nào xoay xở được.
Trước hết là bài toán nhập hàng hóa. Ở các đô thị lớn xe tải cỡ lớn bị cấm lưu thông hoàn toàn vào ban ngày. Do đó khung giờ từ khoảng 1 - 4h sáng gần như là cánh cửa duy nhất để xe tải tiếp cận các điểm bán nằm ở ngã tư trung tâm mà không gây ùn tắc giao thông hay bị cảnh sát phạt nguội. Mỗi chuyến xe có thể chở từ 40 đến 80 thùng hàng lớn. Quá trình này bắt buộc phải có nhân viên mở cửa nhận hàng, quét mã vạch kiểm kê, đếm đủ số lượng rồi tất bật xếp lên kệ.
Kế đến là bài toán quản lý kho bãi. Một điểm bán trung bình quản lý từ hai ngàn đến ba ngàn rưỡi mã hàng khác nhau. Việc kiểm tra hạn sử dụng và sắp xếp theo nguyên tắc hàng hết hạn trước thì xếp ra ngoài cùng rất tốn thời gian và đòi hỏi sự tập trung cao độ. Do đó ban đêm khi không bị tiếng gọi của khách ngắt quãng là lúc nhân viên làm việc hiệu quả nhất. Cũng trong khoảng thời gian yên tĩnh này nhân viên phải lau sàn, vệ sinh tủ mát, nạp thêm nguyên liệu cho máy pha cà phê và lò hấp bánh bao, chốt sổ sách doanh thu và làm báo cáo gửi lên cấp trên. Nếu dồn toàn bộ đống việc khổng lồ ấy sang ban ngày thì lối đi sẽ bị thùng carton che chắn kín mít, quầy thu ngân ùn tắc nghiêm trọng và khách hàng sẽ lập tức quay xe sang cửa hàng đối thủ.
Điều đó dẫn tới một nghịch lý vô cùng thú vị. Kể cả khi treo biển đóng cửa, cửa hàng vẫn phải ngậm ngùi trả lương cho những nhân viên làm các công việc hậu cần kể trên. Một khi đã phải trả tiền cho một người thức trắng đêm trong cửa hàng lúc 3h sáng thì việc mở toang cánh cửa đón khách gần như không gây tốn kém thêm bất kỳ khoản phí nào mà lại mang về thêm doanh thu.
Và doanh thu đó cũng không hề nhỏ bé như mọi người lầm tưởng. Người bước vào cửa hàng lúc 2h sáng không đi tìm mớ rau hay chai dầu ăn đang trong chương trình giảm giá. Họ đa phần là người tăng ca trễ, nhóm bạn đi chơi về muộn hay những người thức đêm làm việc. Họ mua vì nhu cầu cấp bách đói khát như mì trộn, bánh bao nóng, bia lạnh, nước tăng lực, thuốc lá hoặc thuốc giảm đau. Nhóm hàng đặc thù này gần như không nhạy cảm với giá cả. Biên lợi nhuận gộp của quầy đồ ăn và đồ uống theo các phân tích tài chính có thể lên tới 45- 60%. Với biên lợi nhuận cao chót vót như vậy thì chỉ cần đón khoảng 12 đến 16 lượt khách trong ca đêm là cửa hàng đã dư sức bù đắp tiền lương cho nhân viên trực.
Không chỉ dừng lại ở lượng khách trực tiếp, cửa hàng còn có nguồn doanh thu vô hình mà người đứng ngoài đường không thể nào nhìn thấy thông qua các đơn hàng trên ứng dụng giao đồ ăn. Máy bán hàng vẫn liên tục nổ đơn từ tài xế công nghệ trong những giờ khuya khoắt này. Lúc đó điểm bán hoạt động miệt mài như một căn bếp đám mây chuyên cung cấp đồ ăn nóng, bia và đá lạnh cho cư dân quanh khu vực, những người không còn quán xá nào sáng đèn để gọi món.
Đặc biệt ca đêm còn là bước đệm hoàn hảo để chuẩn bị cho cơn bão khách hàng vào buổi sáng hôm sau. Khung 6 rưỡi đến 8 rưỡi sáng là lúc doanh thu bùng nổ mạnh mẽ nhất ngày khi học sinh sinh viên và dân văn phòng hối hả ghé mua đồ ăn sáng cùng ly cà phê mang đi. Nhờ nỗ lực của ca đêm, đúng 6h sáng những chiếc bánh bao đã nóng hổi, cơm nắm mới nhất đã chất đầy kệ, sàn nhà đã khô ráo sạch sẽ. Từ đó cửa hàng có khả năng phục vụ mỗi khách chỉ trong khoảng 30 đến 45 giây, dễ dàng gom trọn lượng khách tiềm năng trước khi các quán cà phê hay tiệm tạp hoá truyền thống kịp mở cửa.
Nhìn theo lăng kính đó, ca đêm của cửa hàng tiện lợi thực chất là một ca vận hành sống còn, còn chuyện bán hàng đôi khi chỉ là phần phước lợi cộng thêm. Cái giá của nó cũng không hề nhỏ khi nhân viên phải đối mặt với khách say xỉn, đối tượng gây rối, nạn trộm cắp vặt. Việc làm đêm cũng làm đảo lộn đồng hồ sinh học khiến tỷ lệ nghỉ việc luôn ở mức cao chót vót. Các chuỗi phải cắn răng trả thêm phụ cấp khoảng 30 - 40% và liên tục đau đầu tuyển dụng, đào tạo nhân sự mới.
Bán niềm tin đắt giá hơn bán hàng hóa
Nhưng lý do sống còn nhất có lẽ không nằm ở chi phí mà nằm ở chính giá trị cốt lõi mà mô hình này đang nỗ lực rao bán.
Một cửa hàng tiện lợi không bao giờ chọn cách cạnh tranh bằng giá bán bởi gần như mọi mặt hàng ở đó đều đắt đỏ hơn siêu thị và ngoài chợ. Thứ họ thực sự bán là sự chắc chắn trong tâm lý khách hàng, là việc người tiêu dùng biết rằng bất cứ lúc nào cần khẩn cấp cũng luôn có một chỗ sáng đèn để tới mà không cần phải tra cứu xem quán có mở cửa hay không. Chính niềm tin vững chắc đó khiến người ta sẵn sàng chấp nhận trả thêm vài nghìn đồng cho một chai nước.
Niềm tin ấy mỏng manh đến mức chỉ cần sứt mẻ một lần là sẽ hỏng bét. Một người hớt hải chạy xe ra đường lúc 1h sáng để mua thuốc hay gói mì, tới nơi thấy cửa đóng im lìm thì chắc chắn lần sau họ sẽ không bao giờ thử lại, kể cả vào ban ngày. Cái giá phải trả không chỉ là để mất một đơn hàng nhỏ nhoi lúc nửa đêm mà là mất trắng một khách hàng quen thuộc của tất cả những khung giờ béo bở khác. Ánh đèn rực rỡ suốt đêm còn phát huy tác dụng y hệt như một tấm biển quảng cáo phát sáng hoàn toàn miễn phí giữa các ngã tư đắc địa.
Vì vậy với các ông lớn trong ngành, số tiền khổng lồ bỏ ra cho ca đêm luôn được tính toán như một khoản chi phí giữ gìn thương hiệu hơn là chi phí bán hàng đơn thuần. Nó chính là cái giá bắt buộc phải trả để giữ trọn vẹn đúng chữ tiện lợi trong tên gọi của mình.
“Nghĩa vụ ngầm” trong các bản hợp đồng nhượng quyền
Còn một lý do ít khi được nhắc tới chính là ở nhiều chuỗi, việc mở cửa suốt ngày đêm không phải là sự lựa chọn linh hoạt của người quản lý cửa hàng mà là nghĩa vụ bắt buộc ghi rõ trong hợp đồng nhượng quyền.
Câu chuyện rõ nét nhất từng xảy ra tại Nhật Bản vốn là quê hương sản sinh ra mô hình này. Tháng 2 năm 2019 chủ một điểm bán ở Osaka tự ý rút ngắn giờ mở cửa vì không thể nào tuyển được người làm ca đêm. Phản ứng gay gắt của công ty mẹ lúc đó là đe doạ chấm dứt hợp đồng nhượng quyền nếu người này không chịu quay lại chế độ mở cửa toàn thời gian. Vụ việc lập tức gây ra cuộc tranh cãi nảy lửa trên các mặt báo xứ Phù Tang. Chỉ sau khi đối mặt với làn sóng phản ứng dữ dội của dư luận công ty mẹ mới buộc phải đổi ý và rụt rè bắt đầu cho thử nghiệm rút ngắn giờ ở một số điểm bán lẻ tẻ.
Chi tiết đắt giá ấy cho thấy quyết định sáng đèn cả đêm thường không xuất phát từ mong muốn của từng cửa hàng nhỏ lẻ mà luôn đến từ các trụ sở chính. Nơi đó các vị lãnh đạo phải nhìn cả một hệ thống rộng lớn chứ không nhìn chăm chăm vào doanh thu lẻ tẻ của riêng một điểm bán.
Cuộc đua căng thẳng để giành chỗ đứng tại Việt Nam
Theo số liệu tài chính năm 2023 được công bố rộng rãi hồi tháng 9 năm nay, trong nhóm các chuỗi lớn thì hiếm hoi lắm mới có đơn vị báo lãi. Circle K đạt doanh thu khoảng bốn ngàn tỷ đồng và ghi nhận mức lãi trên một trăm tỷ. Ngược lại GS25 thu hơn một ngàn rưỡi tỷ đồng nhưng lại ngậm ngùi báo lỗ khoảng một trăm hai mươi tỷ. Ministop thu khoảng một ngàn ba trăm tỷ đồng với mức lỗ phình to gấp đôi. Chuỗi 7 Eleven thu khoảng tám trăm năm mươi tỷ đồng và rơi vào cảnh lỗ nặng. FamilyMart dù thu tới một ngàn sáu trăm tỷ đồng nhưng bảng cân đối kế toán vẫn ngập trong sắc đỏ. Ngay cả ông lớn Circle K dù có mặt từ năm 2008 cũng phải trầy trật mất hơn 10 năm ròng rã và xây dựng tới hơn bốn trăm điểm bán mới bắt đầu chớm có lãi.
Lý do sâu xa nằm ở bài toán hiệu ứng mạng lưới. Một chuỗi bán lẻ nếu chỉ lèo tèo có vài chục cửa hàng sẽ ngay lập tức bị chi phí của trung tâm phân phối và hệ thống bộ máy quản lý khổng lồ đè bẹp. Chỉ khi phát triển đạt tới ngưỡng hàng trăm cửa hàng trong cùng một khu vực đô thị thì hiệu ứng quy mô mới bắt đầu phát huy tác dụng và biến cả hệ thống khổng lồ thành một cỗ máy sinh lời thực thụ.
Vì thế không một ông lớn nào chịu giương cờ trắng rút lui. Ngược lại họ càng lao vào mở thêm điểm bán với tốc độ chóng mặt. Tính tới thời điểm giữa năm nay cả nước đã có gần mười ngàn điểm bán, đánh dấu mức tăng trưởng xấp xỉ 24% so với cùng kỳ với gần hai ngàn cửa hàng mới mọc lên. Các chuỗi liên tục chạy đua giành thị phần khi GS25 tăng gần 35% số điểm bán, FamilyMart tăng gần 23%, 7 Eleven tăng xấp xỉ 14%. Đáng chú ý là các tỉnh ngoài khu vực hai đô thị lớn đang tăng vọt hơn 25% và hiện đã chiếm hơn một nửa tổng số lượng cửa hàng trên phạm vi cả nước.
Nói một cách thực dụng đây hoàn toàn là cuộc đua đốt tiền để giành giật chỗ đứng chứ chưa hề bước vào giai đoạn gặt hái lợi nhuận. Trong cuộc đua sinh tử ấy, việc tự ý đóng cửa ban đêm đồng nghĩa với hành động tự hạ thấp mình thành một tiệm tạp hoá thông thường và ngoan ngoãn nhường toàn bộ khách hàng cho cửa hàng đối thủ chỉ nằm cách đó vỏn vẹn vài trăm mét.
Dù vậy mở cửa liên tục không phải là "cây đũa thần" áp dụng cho mọi mặt bằng. Đặt cửa hàng ở một khu công nghiệp hẻo lánh nơi sau 21h đường phố vắng tanh và không có một bóng người đặt đồ qua ứng dụng thì mỗi giờ mở thêm chính là một giờ "chảy máu" lợi nhuận. Vì vậy các chuỗi luôn đo đếm vô cùng kỹ lưỡng trong việc lựa chọn mặt bằng, ưu tiên cắm cờ tại các ngã tư sầm uất, khu dân cư trẻ năng động hay gần bệnh viện và các tụ điểm vui chơi giải trí về đêm.
Làn sóng thoái trào ngay tại quê hương của mô hình tiện lợi
Có một diễn biến bất ngờ khiến câu chuyện kinh doanh này trở nên thú vị hơn gấp bội. Ngay tại Nhật Bản nơi khai sinh ra cửa hàng tiện lợi hiện đại, mô hình mở cửa xuyên đêm lại đang bị chính thị trường trong nước bào mòn nghiêm trọng.
Lý do cốt lõi nhất đến từ sự già hóa dân số. Trong nhóm khách hàng trung thành của Seven Eleven tại Nhật tỷ lệ người từ 20 tuổi trở xuống đã sụt giảm nghiêm trọng từ 62% hồi năm 1989 xuống chỉ còn loe ngoe khoảng 20% vào năm 2017. Cùng quãng thời gian đó nhóm khách hàng từ 50 tuổi trở lên lại tăng vọt từ 9% lên 37%. Mà thực tế thì người lớn tuổi gần như không bao giờ ra đường mua đồ lặt vặt lúc nửa đêm.
Cộng thêm tình trạng thiếu hụt nguồn lao động trầm trọng khiến việc tuyển dụng người trực ca đêm ngày càng chật vật, đi kèm cùng khoản phụ cấp và chi phí đào tạo liên tục đắt đỏ, bài toán từng rất rõ ràng nay đã hoàn toàn đảo chiều. Đó là lý do vì sao chuỗi cửa hàng tiện lợi ở Nhật bắt đầu nếm thử trái đắng và phải thử nghiệm đóng cửa vài tiếng mỗi đêm, một điều từng được xem là chuyện không tưởng trong quá khứ.
Sự chuyển mình này cũng là minh chứng rõ nét cho thấy cửa hàng tiện lợi xuyên đêm hoàn toàn không phải là một công thức kinh doanh cố định bất di bất dịch. Khi nhu cầu sinh hoạt ban đêm thay đổi, chi phí lao động tăng vọt và lượng khách hàng trẻ sụt giảm nghiêm trọng thì việc đóng cửa nghỉ ngơi vài tiếng có thể trở thành sự lựa chọn khôn ngoan nhất. Ngược lại ở những thị trường đang bùng nổ như Việt Nam nơi nhu cầu tiêu dùng ban đêm vẫn còn rất lớn và các chuỗi vẫn đang đổ tiền cạnh tranh để phủ kín điểm bán thì vài tiếng sáng đèn giữ thương hiệu có thể mang lại ý nghĩa to lớn hơn nhiều so với phần doanh thu ít ỏi của chính những giờ ế ẩm đó.
Vì thế thứ thực sự được nâng niu giữ lại sau cánh cửa kính mở xuyên đêm không chỉ là vài đơn hàng lặt vặt lúc 3h sáng mà là cả một mô hình kinh doanh được xây dựng vững chắc dựa trên lời hứa với khách hàng rằng khi bạn cần cửa hàng sẽ luôn luôn ở đó. Còn tại dải đất hình chữ S khi dân số vẫn đang trong độ tuổi vàng năng động, lực lượng giao hàng, tài xế công nghệ và công nhân ca đêm vẫn tấp nập ngược xuôi và cuộc đua giành thị phần còn chưa đến hồi ngã ngũ thì những ánh đèn rực rỡ lúc 3h sáng vẫn còn đầy đủ lý do để tiếp tục thắp sáng ngã tư đường.
Theo: The Japan Times, Vietdata, Znews
NGỌC ÁNH (t/h)
