Virus Hanta là gì? Bệnh lây truyền như thế nào? Có nguy cơ bùng phát thành dịch lớn hay không? Để giúp cộng đồng hiểu đúng về căn bệnh này, TS. BS Ngô Thanh Hà (Phó Trưởng khoa Vi rút, Ký sinh trùng, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương) đã lên tiếng giải đáp những câu hỏi được quan tâm nhiều nhất.
PV: Thưa bác sĩ, gần đây tôi thấy trên mạng xã hội xuất hiện thông tin về virus Hanta với những trường hợp tử vong khiến nhiều người lo lắng. Đây là bệnh gì và hiện nay Việt Nam đã ghi nhận ca bệnh nào chưa?
TS.BS Ngô Thanh Hà: Chào bạn, trước hết tôi muốn chia sẻ để người dân rõ rằng virus Hanta không phải là một loại virus mới xuất hiện. Đây là một nhóm virus có nguồn chứa tự nhiên ở các loài gặm nhấm, đặc biệt là chuột. Khi con người tiếp xúc với nước tiểu, phân hoặc nước bọt của động vật mang virus thì nguy cơ nhiễm bệnh mới có thể xảy ra.
Tại Việt Nam, từ nhiều năm trước, chúng ta đã từng ghi nhận một số ca bệnh rải rác do virus Hanta gây ra, chủ yếu liên quan đến những người thường xuyên tiếp xúc với chuột hoặc chất thải của chuột. Trên thế giới, virus Hanta có thể gây ra các bệnh cảnh nặng như hội chứng phổi do Hantavirus hoặc sốt xuất huyết kèm hội chứng thận. Đây đều là những bệnh lý rất nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Tuy nhiên, người dân không nên quá lo lắng. Hiện nay số ca bệnh do virus Hanta tại Việt Nam cũng như trên thế giới không nhiều như các bệnh truyền nhiễm phổ biến khác, bệnh chỉ xuất hiện đơn lẻ chứ không bùng thành dịch lớn. Điều quan trọng là chúng ta cần hiểu đúng về bệnh để chủ động phòng ngừa thay vì hoang mang trước các thông tin lan truyền thiếu chính xác trên mạng xã hội.
PV: Tôi nghe nói virus Hanta liên quan đến chuột. Vậy bệnh này lây sang người như thế nào? Nếu trong nhà có chuột hoặc vô tình tiếp xúc với phân, nước tiểu của chuột thì có nguy hiểm không?
TS.BS Ngô Thanh Hà: Đúng vậy, chuột và một số loài gặm nhấm chính là vật chủ mang virus Hanta trong tự nhiên. Điều đáng nói là chuột mang mầm bệnh nhưng bản thân chúng không bị đổ bệnh, còn con người khi tiếp xúc thì lại có nguy cơ bị lây nhiễm.
Con đường lây nhiễm phổ biến nhất là hít phải các hạt bụi hoặc khí dung chứa virus phát tán từ phân, nước tiểu hoặc nước bọt của chuột. Khi phân, nước tiểu hoặc nước bọt của chuột thải ra môi trường và khô đi, virus sẽ lẫn vào không khí dưới dạng bụi hoặc các hạt nước li ti. Khi chúng ta dọn dẹp, vô tình hít phải lớp bụi bẩn chứa virus này thì sẽ bị nhiễm bệnh. Ngoài ra, nguy cơ cũng có thể xảy ra khi chúng ta chạm tay trực tiếp vào các bề mặt, vật dụng dính chất thải của chuột rồi đưa lên mắt, mũi, miệng, hoặc hy hữu hơn là bị chuột mang virus cắn.
Chính vì cơ chế lây truyền như vậy, những nơi tối tăm, ẩm thấp như nhà kho, chuồng trại, kho lương thực hoặc các khu vực lâu ngày không sử dụng có nhiều phân chuột là môi trường nguy cơ cao mà người dân cần đặc biệt lưu ý. Tuy nhiên, bạn cũng không nên quá hoảng sợ, việc phát hiện có chuột trong nhà không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ mắc bệnh, nhưng nó là một dấu hiệu cảnh báo để chúng ta phải chủ động dọn dẹp và xử lý môi trường sống ngay lập tức.
PV: Các triệu chứng của bệnh do virus Hanta có giống cảm cúm, sốt xuất huyết hay Covid-19 không? Người dân cần lưu ý những dấu hiệu nào để đi khám sớm?
TS.BS Ngô Thanh Hà: Giai đoạn đầu, bệnh do virus Hanta rất dễ nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng thông thường như cúm, sốt xuất huyết hay Covid-19. Người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng mơ hồ như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi cơ bắp (đặc biệt là đau vùng lưng và đùi), kèm theo cảm giác mệt lả, buồn nôn hoặc đau bụng.
Tuy nhiên, điểm nguy hiểm là bệnh có thể chuyển biến rất nhanh sau vài ngày thành các thể bệnh nặng. Ở một số trường hợp, virus tấn công vào hệ hô hấp gây khó thở, ho khan, suy hô hấp tiến triển. Ở những trường hợp khác, bệnh lại diễn tiến nặng gây tổn thương thận với biểu hiện đau vùng thắt lưng, tiểu ít hoặc vô niệu. Đây đều là những biến chứng cực kỳ nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị tích cực tại bệnh viện.
Vì vậy, chìa khóa để người dân cảnh giác đi khám sớm không chỉ dựa vào triệu chứng, mà phải gắn liền với yếu tố tiếp xúc. Người dân không nên tự chẩn đoán bệnh chỉ dựa vào biểu hiện sốt thông thường. Nhưng nếu bản thân xuất hiện các triệu chứng sốt, mệt mỏi bất thường, và trước đó khoảng từ 1 đến 4 tuần từng có tiền sử tiếp xúc với chuột, phân chuột, hoặc làm việc, dọn dẹp tại các khu vực có nguy cơ cao như nhà kho, bếp cũ... thì cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá, xét nghiệm và theo dõi kịp thời.
PV: Virus Hanta có lây từ người sang người không? Nếu trong cộng đồng xuất hiện ca bệnh thì nguy cơ bùng phát thành dịch lớn có đáng lo ngại không?
TS.BS Ngô Thanh Hà: Người dân có thể hoàn toàn yên tâm ở điểm này: Ngoài chủng Andes lưu hành tại Nam Mỹ, các chủng virus Hanta trên thế giới hiện nay đều không lây truyền từ người sang người. Con đường lây nhiễm chủ yếu và trực tiếp nhất vẫn là từ động vật gặm nhấm, cụ thể là loài chuột sang người. Bệnh nhân nhiễm virus Hanta không có khả năng phát tán mầm bệnh qua không khí cho người xung quanh trong quá trình giao tiếp thông thường.
Chính vì cơ chế lây truyền giới hạn như vậy, nguy cơ virus Hanta bùng phát thành các đại dịch quy mô lớn, lây lan nhanh chóng như Covid-19, cúm hay sởi là rất thấp. Các biện pháp phòng chống dịch của ngành y tế cũng sẽ khác hoàn toàn với thời Covid-19, chủ yếu tập trung vào việc kiểm soát nguồn lây từ chuột và bảo đảm vệ sinh môi trường sống tại khu vực có ca bệnh.
Do đó, nếu có nghe thông tin về một ca bệnh đơn lẻ xuất hiện trong cộng đồng, người dân không nên quá lo lắng hay hốt hoảng. Điều quan trọng là cơ quan y tế và hệ thống y tế dự phòng sẽ ngay lập tức đánh giá nguy cơ, triển khai các biện pháp vệ sinh môi trường, kiểm soát nguồn lây từ chuột và giám sát dịch tễ phù hợp.
PV: Để phòng ngừa virus Hanta, người dân cần làm gì trong cuộc sống hằng ngày, đặc biệt là những gia đình sinh sống ở khu vực có nhiều chuột hoặc thường xuyên tiếp xúc với kho chứa đồ, nhà kho, trang trại?
TS.BS Ngô Thanh Hà: Biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất và triệt để nhất chính là hạn chế tối đa việc tiếp xúc với chuột và các chất thải của chúng. Để chủ động bảo vệ sức khỏe, tôi khuyên người dân nên thực hiện tốt các biện pháp cụ thể sau:
Thứ nhất là triệt tiêu nguồn sống và nơi ẩn nấp của chuột: Người dân nên giữ gìn vệ sinh nhà cửa sạch sẽ, phát quang bụi rậm quanh nhà; thu gom rác thải sinh hoạt đúng cách và bảo quản thực phẩm, gạo, ngô, khoai sắn trong các thùng kín để không thu hút chuột đến kiếm ăn hay làm tổ.
Thứ hai là lưu ý đặc biệt về mẹo dọn dẹp an toàn: Khi dọn dẹp những khu vực tối tăm lâu ngày không sử dụng như nhà kho, gầm bếp, chuồng trại - nơi nghi ngờ có nhiều phân hoặc nước tiểu chuột - người dân tuyệt đối không quét khô bằng chổi. Việc quét chổi khô sẽ làm bụi chứa virus bay lên không khí khiến chúng ta hít phải. Thay vào đó, hãy đeo khẩu trang, đi găng tay cao su, rồi phun nước hoặc dung dịch sát khuẩn (như nước Javel 5% pha loãng 1/10) để làm ẩm khu vực đó trước, sau đó mới tiến hành lau dọn sạch sẽ bằng khăn ẩm hoặc chổi lau nhà.
Thứ ba là duy trì vệ sinh cá nhân: Hãy luôn rửa tay thật sạch bằng xà phòng và nước sạch ngay sau khi lao động, dọn dẹp hoặc tiếp xúc với các vật dụng nghi ngờ có chuột qua lại.
Virus Hanta là bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa được. Hiểu đúng về bệnh, chủ động kiểm soát môi trường sống và thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân chính là cách hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng.
PV: Cảm ơn anh đã dành thời gian chia sẻ!
(Ảnh minh họa: Internet)
Minh Ngọc
