Đầu tháng 8/2026, phóng viên tờ Modern Express của Trung Quốc phát hiện trên Xianyu, nền tảng giao dịch đồ cũ lớn nhất Trung Quốc thuộc Alibaba, xuất hiện nhiều tin rao công khai nhận đơn trả tiền thuê người bôi chất thải lên mặt một người khác. Giá niêm yết dao động từ 1.000 đến 2.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 3,7 triệu đồng đến 7,4 triệu đồng.
Theo Modern Express, quy trình đã được chuẩn hóa đến mức đáng sợ. Người mua chỉ cần cung cấp tên, địa chỉ nhà, địa chỉ làm việc và số liên lạc của mục tiêu, đặt cọc 500 nhân dân tệ, người bán đi làm rồi chụp ảnh quay video gửi về làm bằng chứng, xong thì thanh toán nốt phần còn lại. Một tài khoản ở Thẩm Dương, tỉnh Liêu Ninh còn ghi rõ trong tin rao rằng đang cần tìm người nhàn rỗi, người cao tuổi hoặc người có vấn đề về tâm thần để trực tiếp thực hiện.
Cửa hàng offline đầu tiên của Xianyu, mở tại Hàng Châu năm 2024. Ảnh: Getty Images
Điểm chung của tất cả các tài khoản này là chủ động kéo khách rời khỏi Xianyu, chuyển sang WeChat hoặc QQ để nói chuyện và chuyển tiền, cắt đứt hoàn toàn dấu vết giao dịch trên nền tảng.
Xianyu phản hồi bằng một câu trả lời quen thuộc: Nền tảng nghiêm cấm đăng nội dung vi phạm pháp luật và trái thuần phong mỹ tục, người dùng có thể báo cáo, nền tảng sẽ xác minh rồi gỡ bỏ và khóa tài khoản. Các tin rao bị gỡ, tài khoản bị khóa tạm thời.
Nhưng dư luận không dịu, vì câu hỏi đặt ra là tại sao một nội dung lộ liễu đến thế lại lọt qua được toàn bộ hệ thống kiểm duyệt và chỉ bị xử lý sau khi báo chí lên tiếng.
Ông Tào Lỗi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thương mại điện tử 100EC, nhận định việc những tin rao như vậy có thể lên sàn cho thấy cơ chế kiểm duyệt của Xianyu đã thất bại nghiêm trọng, và nền tảng không thể lấy lý do sơ suất kỹ thuật để thoái thác trách nhiệm.
People's Daily Online cũng có bài bình luận, cho rằng chính mô hình để người dùng tự mua bán trực tiếp với nhau, giới trong ngành gọi tắt là C2C, cùng với ngưỡng đăng ký thấp và cơ chế đăng tin không cần chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh, đã giúp Xianyu gom được lượng truy cập khổng lồ, nhưng cũng biến nó thành nơi các giao dịch vùng xám sinh sôi.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ chính những đặc điểm đang bị phê phán đó, đăng tin trong ba mươi giây, không cần giấy tờ, không ai kiểm tra, lại là toàn bộ lý do khiến Xianyu lớn được đến mức này.
Từ chợ đồ cũ thành sàn giao dịch thời gian
Xianyu ra đời năm 2014, tách ra từ khu đồ cũ của Taobao. Theo công bố của Alibaba, đây hiện là cộng đồng và chợ giao dịch đồ nhàn rỗi giữa người dùng với người dùng lớn nhất Trung Quốc xét theo tổng giá trị hàng hóa giao dịch. Số người dùng đã vượt 600 triệu, theo lãnh đạo kỹ thuật của nền tảng, và mục tiêu đặt ra là chạm mốc 1 tỷ vào năm 2030. Riêng số người dùng hoạt động hàng tháng, theo số liệu được truyền thông Trung Quốc dẫn lại trong năm 2026, là khoảng 217 triệu.
Quy mô giao dịch cũng ở mức khó tin với một sàn mà hàng hóa chủ yếu là đồ đã qua tay. Trong dịp Tết Nguyên đán 2024, giá trị hàng hóa giao dịch bình quân mỗi ngày trên Xianyu vượt 1 tỷ nhân dân tệ, với hơn 4 triệu món hàng được đăng mỗi ngày. Đến hết năm 2024, tổng giá trị hàng hóa giao dịch cả năm vượt 400 tỷ nhân dân tệ, khoảng 56 tỷ USD.
Nhưng con số gây chú ý hơn cả nằm ở chỗ khác. Theo báo cáo năm 2024 của chính Xianyu, có 9,5 triệu người dùng làm nghề tay trái thông qua nền tảng này trong năm đó. Hơn 40% trong số họ sinh sau năm 2000, thêm 25% sinh sau năm 1995. Thu nhập bình quân là 3.660 nhân dân tệ, khoảng 13,5 triệu đồng. Nói cách khác, Xianyu đã lặng lẽ trở thành một sàn việc làm phi chính thức cho gần chục triệu người trẻ.
Thứ họ bán không phải đồ. Theo phóng sự của Sixth Tone, danh mục dịch vụ trên Xianyu trải dài từ viết CV thuê, cho thuê tài khoản game, đặt chỗ phòng gym, trông thú cưng, cho đến những việc chỉ có thể gọi là kỳ lạ. Một cô gái đánh mất con vẹt trong chuyến đi Cảnh Đức Trấn đã thuê một sinh viên mới ra trường với giá 40 nhân dân tệ một giờ, khoảng 150.000 đồng, để đi hỏi từng cửa hàng trong khu phố suốt bốn ngày. Cậu tìm được thật. Có người mua tài khoản đọc sách trên WeChat với giá 9,9 nhân dân tệ thay vì 15 nhân dân tệ giá gốc, sau mới biết người bán phải đọc liên tục 30 ngày, mỗi ngày sáu đến mười tiếng, mới mở khóa được quyền lợi để bán lại và lãi vỏn vẹn 4 tệ.
Giáo sư Mao Vũ Phi, chuyên ngành kinh tế lao động tại Đại học Kinh tế và Thương mại Thủ đô ở Bắc Kinh, nói với Sixth Tone rằng sự bùng nổ của công việc tự do trên Xianyu không đơn thuần là chuyện tiền bạc mà là một dạng văn hóa cộng đồng, khi nhiều người trẻ không thấy thỏa mãn với công việc chính và tìm đến việc tay trái để làm thứ họ thực sự thích. Nhưng ông cũng cảnh báo rằng những giao dịch thuần túy giữa cá nhân với cá nhân gần như không thể giám sát, và khi có chuyện thì không có cách nào truy trách nhiệm.
Món hàng đắt nhất trên Xianyu là quyền được bước vào cửa
Giá trị thật sự của Xianyu, và cũng là thứ khiến nó khó quản, nằm ở chỗ nó biến quyền tiếp cận thành một mặt hàng có giá.
Cuối tháng 5/2026, Yicai đăng bài về thị trường căn hộ hạng sang tại Hàng Châu, nơi dự án Vọng Thiên Tế vừa nâng ngưỡng chứng minh tài chính lên mức cao chưa từng có. Muốn bước vào phòng bán hàng để xem căn 296m2, khách phải chứng minh có 30 triệu nhân dân tệ, khoảng 111 tỷ đồng. Căn 386m2 là 50 triệu tệ. Căn từ 506m2 trở lên bị đẩy thẳng lên 80 triệu tệ, tức khoảng 296 tỷ đồng. Nhân viên bán hàng mỗi ngày chỉ tiếp ba nhóm khách, tất cả đều phải đặt lịch trước và kiểm tra tài sản ngay tại cửa.
Và trên Xianyu lập tức xuất hiện dịch vụ hỗ trợ chứng minh tài chính để lọt qua cửa đó, với mức giá được rao là 1.888 nhân dân tệ, khoảng 7 triệu đồng, cao nhất lên tới 2.388 tệ. Chưa hết, chiếc túi vải bố màu xanh mà phòng bán hàng tặng khách, vốn chỉ là quà khuyến mại tầm thường, được rao lại trên Xianyu khoảng 600 tệ một chiếc, tương đương 2,2 triệu đồng, vì nó đã trở thành một ký hiệu xã hội chứng minh chủ nhân từng đủ tư cách bước vào.
Giao diện app Xianyu. Ảnh chụp màn hình
Đây chính là mô hình kinh doanh cốt lõi mà không ai thiết kế ra nhưng ai cũng nhìn thấy. Ở đâu có một hàng rào được dựng lên để phân loại người, ở đó lập tức mọc ra một thị trường bán vé vượt rào. Xianyu không tạo ra sự chênh lệch thông tin và đặc quyền tiếp cận, nó chỉ cung cấp hạ tầng rẻ nhất để quy đổi những thứ đó thành tiền. Một suất khám với chuyên gia, một chỗ trong buổi hòa nhạc cháy vé, một mã ưu đãi nội bộ dành cho nhân viên, tất cả đều có thể niêm yết trong ba mươi giây mà không cần giấy tờ gì.
Ông Trần Binh, Phó chủ nhiệm Khoa Luật Đại học Nam Khai, gọi những nền tảng như Xianyu là không gian bên rìa thị trường, nơi luật chơi mơ hồ và đôi khi không tồn tại. Ông nói thêm với Sixth Tone rằng nếu cố xóa bỏ hoàn toàn những giao dịch kiểu này, chúng sẽ chỉ tái xuất hiện ở dạng phân mảnh hơn và rủi ro hơn.
Cái giá của một cánh cửa không bao giờ đóng
Trong lúc bị chỉ trích vì buông lỏng quản lý, Xianyu lại đang siết chặt ở một mặt trận khác là tiền.
Từ tháng 9/2024, nền tảng bắt đầu thu phí dịch vụ phần mềm cơ bản 0,6% trên toàn sàn, bên cạnh khoản phí 1% áp cho phần vượt ngưỡng với những người bán có trên 10 đơn và hơn 10.000 tệ doanh thu mỗi tháng. Đến ngày 3/4/2026, Xianyu công bố thay đổi chính sách và áp dụng từ 18/4/2026: người bán dùng công cụ gian hàng Ngư Tiểu Phô chịu tổng mức phí 1,6%, đồng thời bỏ luôn trần 60 tệ trên mỗi đơn. Điều đáng chú ý hơn nằm ở chi tiết kỹ thuật, khi cơ sở tính phí được đổi từ số tiền thực nhận sang tổng giá trị đơn hàng, tính cả phần trợ giá và mã giảm giá do nền tảng bỏ ra. Bàn tay thu phí vươn rộng hơn, người bán cầm về ít hơn.
Đầu năm 2026, Xianyu còn tung dịch vụ bán không lo với mức phí chia ba bậc theo thời gian, dao động từ 1% đến 17,5% giá trị giao dịch tùy thời hạn và ngành hàng, theo bản tin của The Paper. Nhiều người bán phản ánh rằng tham gia thì phải giảm giá, không được tự gỡ hàng trong thời gian chạy chương trình, và còn bị trừ thêm ở khâu quy đổi điểm thưởng.
Áp lực thương mại hóa này không đến từ hư không. Tháng 9/2025, đối thủ Zhuanzhuan tuyên bố đóng dần mảng chợ tự do để người dùng tự giao dịch với nhau, chuyển hẳn sang mô hình có một doanh nghiệp đứng giữa lo kiểm định và bảo hành, với lý do thẳng thắn rằng mô hình cũ tạo không gian cho lừa đảo và giao dịch vùng xám mà nền tảng khó xử lý tranh chấp. Tháng 11/2025, Xiaohongshu bắt đầu thử nghiệm tính năng bán nhanh, chính thức bước vào thị trường thương mại điện tử đồ cũ. Xianyu gần như độc quyền về quy mô, nhưng độc quyền không đồng nghĩa với có lãi, và bài toán kiếm tiền từ một cái chợ mà nền tảng không đứng giữa vẫn là câu hỏi chưa ai giải xong.
Nghịch lý nằm ở chỗ hai bài toán này là một. Thứ giúp Xianyu có 600 triệu người dùng là việc ai cũng đăng được bất cứ thứ gì trong vài chục giây mà không cần xác minh danh tính hay giấy phép kinh doanh. Cũng chính điều đó khiến những tin rao thuê người trả thù, dịch vụ đòi nợ trái phép, tra cứu thông tin cá nhân hay làm giấy tờ giả liên tục xuất hiện rồi bị gỡ rồi lại xuất hiện dưới tài khoản khác. Hồi tháng 6/2026, nền tảng cũng từng bị The Paper phản ánh về đường dây rao bán nội dung vi phạm liên quan đến trẻ vị thành niên, một vụ việc khiến nhiều tờ báo lớn đồng loạt lên tiếng về trách nhiệm chủ thể của nền tảng.
Nếu Xianyu dựng hàng rào kiểm duyệt như một sàn thương mại điện tử truyền thống, chi phí vận hành sẽ tăng vọt và phần lớn sức hấp dẫn sẽ biến mất, bởi người bán một chiếc áo cũ giá 50 tệ không đời nào chịu nộp giấy phép kinh doanh. Nếu tiếp tục để cửa mở, nền tảng sẽ tiếp tục phải sống chung với các đợt khủng hoảng truyền thông và sức ép quản lý ngày càng nặng. Cấu trúc chi phí này không có lối thoát đẹp, chỉ có lựa chọn về mức độ.
Điều đáng nói là câu chuyện không dừng lại ở một nền tảng Trung Quốc. Bất cứ mô hình nào lấy sự dễ dàng làm lợi thế cạnh tranh, từ chợ đồ cũ, sàn gọi xe, nền tảng freelance cho đến các nhóm mua bán trên mạng xã hội, đều đang tích lũy cùng một khoản nợ. Người ta gọi nó là hiệu ứng mạng lưới khi tăng trưởng, và gọi nó là lỗ hổng quản trị khi vỡ chuyện, nhưng đó luôn là cùng một thứ.
Cậu sinh viên đi bộ bốn ngày trong một thị trấn xa lạ để tìm con vẹt cho người lạ và người rao giá bảy triệu đồng để đưa ai đó qua cánh cửa phòng bán căn hộ trăm tỷ đang đứng trên cùng một nền tảng, dùng cùng một cơ chế, được hưởng cùng một sự dễ dàng. Chỉ có điều một bên khiến người ta thấy ấm lòng, còn bên kia thì không. Và cho đến giờ, chưa nền tảng nào tìm ra cách giữ lại vế đầu mà loại bỏ được vế sau.
Nguồn: People's Daily Online, Yicai, China Daily
Pa Dun
