Có một thay đổi khá rõ trong cách nhiều người nhìn nhận chuyện tiêu tiền: Mua một món đồ không còn đơn giản là vì thích, vì rẻ, vì “biết đâu sẽ cần”. Trước khi xuống tiền, nhiều người bắt đầu tự hỏi món đồ này có thực sự cần thiết không, có đáng với số tiền bỏ ra không, và khoản chi hôm nay có ảnh hưởng đến mục tiêu tài chính trong vài tuần, vài tháng tới hay không.
Điều đáng nói là sự thay đổi này không đồng nghĩa với “keo kiệt”. Họ vẫn sẵn sàng chi cho những thứ thực sự có giá trị với bản thân, nhưng ngày càng ít chấp nhận việc mua sắm chỉ để giải tỏa cảm xúc nhất thời.
1. Túi tiền "chịu áp lực" khiến cảm xúc không còn đủ sức thuyết phục
Một trong những lý do dễ thấy nhất là người tiêu dùng đang phải đối mặt với cảm giác bất an tài chính lớn hơn. Khảo sát Gen Z và Millennials năm 2025 của Deloitte cho thấy hơn 80% người tham gia cho biết tình hình tài chính hiện tại và tương lai là nguồn gây căng thẳng; 48% Gen Z và 46% Millennials nói họ không cảm thấy an toàn về tài chính, tăng đáng kể so với năm trước.
Khi tiền bạc trở thành một nguồn cơn của lo lắng, tâm lý “mua trước, tính sau” sẽ khó duy trì. Một chiếc áo đẹp có thể khiến người mua vui trong vài giờ, nhưng nếu sau đó phải cắt giảm tiền tiết kiệm hoặc loay hoay với hóa đơn cuối tháng, cảm giác vui ấy không còn hấp dẫn như trước.
Nói cách khác, áp lực tài chính khiến người ta bắt đầu tính cả “chi phí của cảm xúc”. Một khoản 500.000 đồng không chỉ là 500.000 đồng cho món đồ đang thích, mà còn có thể là tiền ăn, tiền tiết kiệm hoặc một phần ngân sách cho mục tiêu khác.
2. Người tiêu dùng bắt đầu nhìn giá trị thay vì chỉ nhìn cảm giác
Thắt chặt chi tiêu không có nghĩa là từ bỏ hoàn toàn việc mua sắm. Thay vào đó, nhiều người chuyển từ tư duy “mua thứ mình thích” sang “mua thứ đáng tiền”.
Khảo sát Người tiêu dùng 2025 của PwC tại Việt Nam cho thấy giá cả tiếp tục là yếu tố quan trọng trong quyết định mua sắm, khiến người tiêu dùng phải thắt chặt ngân sách và cân nhắc nhiều hơn giữa giá, chất lượng và các giá trị khác.
Đây là lý do ngày càng nhiều người có thể sẵn sàng bỏ tiền cho một chuyến du lịch, khóa học hay món đồ dùng lâu dài nhưng lại từ chối một món đồ chỉ vì nó đang giảm giá. Họ không hẳn tiêu ít hơn trong mọi trường hợp; họ đang đòi hỏi mỗi khoản chi phải có lý do thuyết phục hơn.
3. Người trẻ đã nhìn thấy cái giá của việc mua sắm bốc đồng
Mạng xã hội và thương mại điện tử từng khiến việc mua hàng theo cảm xúc dễ hơn bao giờ hết. Nhưng chính trải nghiệm đó cũng khiến nhiều người nhận ra mình dễ vung tay quá trán đến mức nào.
Khi đã vài lần mua một món đồ vì quá thích rồi bỏ xó, người ta sẽ dần học được rằng cảm giác muốn sở hữu và nhu cầu thực sự là hai chuyện khác nhau.
Bên cạnh đó, một thay đổi quan trọng khác là tiền không còn chỉ được nhìn như công cụ để tiêu dùng. Nó ngày càng được xem là phương tiện để tạo ra cảm giác an toàn trong tương lai.
Dữ liệu được công bố năm 2026 từ Bank of America cho thấy Gen Z dù gặp nhiều khó khăn trong các cột mốc lớn như mua nhà hay lập gia đình, nhưng họ lại đang bắt đầu tiết kiệm và đầu tư sớm hơn các thế hệ trước. Theo báo cáo, 37% người 25 tuổi đã chuyển một khoản tiền đáng kể vào tài khoản đầu tư ở tuổi 22 vào năm 2024, so với chỉ 6% vào năm 2015.
Điều này tạo ra một sự thay đổi rất căn bản trong tâm lý tiêu dùng: Thay vì hỏi “Mình có đủ tiền để mua không?”, người ta bắt đầu hỏi “Nếu mua, mình có đang lấy tiền khỏi mục tiêu quan trọng hơn không?”.
Khi khoản tiền dành cho quỹ dự phòng, đầu tư, học tập hay mua nhà trở nên có ý nghĩa, việc trì hoãn một món đồ không còn được xem là hy sinh. Nó trở thành một lựa chọn có chủ đích.
Vì thế, xu hướng “không tiêu tiền theo cảm xúc” thực chất không phải là một cuộc chuyển dịch từ tiêu nhiều sang tiêu ít. Đó là sự chuyển dịch từ tiêu để cảm thấy vui ngay lúc này sang tiêu để cảm thấy yên tâm và không hối hận về sau. Khi mục tiêu tài chính dài hạn rõ ràng hơn và người tiêu dùng hiểu hơn về những cái bẫy tâm lý trong mua sắm, việc cân nhắc trước khi xuống tiền, rõ ràng là điểu hiển nhiên.
(Nguồn: Deloitte, PwC, Bank of America)
Ngọc Linh
