Không để sự quyết định rơi vào tay AI
AI và trợ lý ảo đang ngày càng phổ biến trong lĩnh vực quản lý tài sản tài chính. Trong một báo cáo năm 2026 của NVIDIA, cho thấy 89% các công ty tài chính tham gia khảo sát xác nhận AI đã giúp họ đồng thời tăng doanh thu hàng năm và cắt giảm chi phí vận hành hoặc cải thiện trải nghiệm khách hàng. 65% doanh nghiệp hiện đã triển khai AI trên quy mô toàn công ty.
Những minh chứng trực thực tế cho thấy, trợ lý ảo không còn là những bot trả lời tự động chỉ biết nói "xin chào và hẹn gặp lại", mà đã tiến hóa thành những "bộ não số" có khả năng xử lý hàng tỷ gói dữ liệu trong thời gian siêu ngắn, cũng như có thể trò chuyện với chúng ta như một người bạn thân, hoặc như những chuyên gia tài chính.
Trao đổi về vấn đề này, trong chương trình Hộp Tài sản (The Wealth Box Talk) trên VTV8, bà Mai Thanh Yến, Khối Quản lý tài sản, Công ty CP Chứng khoán Mirae Asset Việt Nam (MAS) cho biết việc ứng dụng trợ lý ảo trong quản lý tài sản, tài chính giúp giảm chi phí tư vấn, giúp nhà đầu tư duy trì kỷ luạt đầu tư và nâng cấp khả năng phân tích dữ liệu.
Tuy nhiên, trong lĩnh vực tài chính, khi một hệ thống tự động gặp lỗi, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc trả lời sai thông tin, mà trong nhiều trường hợp còn có thể ảnh hưởng trực tiếp tới các quyết định đầu tư hoặc thậm chí tác động tới thị trường.
Nếu nhìn vào thực tế, rủi ro khi ứng dụng AI trong tài chính thường xuất hiện theo một vài dạng phổ biến. Một dạng rủi ro liên quan đến các hệ thống giao dịch tự động.
Ví dụ nổi tiếng là sự kiện Flash Crash năm 2010 tại Mỹ, khi chỉ số Dow Jones có lúc giảm gần 1.000 điểm chỉ trong vài phút trước khi nhanh chóng hồi phục trở lại. Nguyên nhân được xác định là sự kết hợp giữa một lệnh bán quy mô lớn và các thuật toán giao dịch tốc độ cao phản ứng dây chuyền với nhau. Mặc dù thời điểm đó chưa phải AI như hiện nay, nhưng sự kiện này cho thấy khi các hệ thống giao dịch tự động hoạt động mà thiếu cơ chế kiểm soát, thị trường có thể biến động rất mạnh trong thời gian rất ngắn.
Một trường hợp khác thường được nhắc đến là sự cố của Knight Capital năm 2012. Do lỗi phần mềm trong hệ thống giao dịch, công ty này đã gửi hàng loạt lệnh sai ra thị trường và gây thiệt hại khoảng 440 triệu USD chỉ trong vòng 45 phút. Đây được xem là một trong những sự cố công nghệ lớn nhất trong lịch sử thị trường chứng khoán.
Ngoài rủi ro từ hệ thống giao dịch, AI cũng có thể gặp phải hiện tượng gọi là “ảo giác AI”, hay còn gọi là AI hallucination. Đây là tình huống AI đưa ra câu trả lời nghe rất hợp lý và thuyết phục, nhưng thực chất dữ liệu hoặc thông tin lại không chính xác. Trong lĩnh vực tài chính, điều này khá nguy hiểm vì nếu nhà đầu tư dựa hoàn toàn vào những phân tích đó mà không kiểm chứng lại thông tin, quyết định đầu tư có thể bị sai lệch.
Bên cạnh đó, một yếu tố rất quan trọng là chất lượng dữ liệu đầu vào. AI hoạt động dựa rất nhiều vào dữ liệu. Nếu dữ liệu tài chính bị thiếu, sai hoặc không được cập nhật kịp thời, hệ thống vẫn có thể đưa ra những phân tích trông có vẻ hợp lý, nhưng thực chất kết luận lại không chính xác.
Chính vì vậy, theo bà Yến, trong ngành tài chính hiện nay người ta thường áp dụng mô hình gọi là “human-in-the-loop”, tức là AI hỗ trợ rất mạnh trong việc thu thập và phân tích dữ liệu, nhưng ở những bước ra quyết định quan trọng vẫn cần có sự giám sát và kiểm soát của con người.
Cẩn trọng với những tội phạm tài chính
Ngoài ra, theo chuyên gia tại Chứng khoán Mirae Asset Việt Nam, khi công nghệ trợ lý ảo ngày càng phổ biến trong lĩnh vực tài chính, thì các hình thức lừa đảo cũng bắt đầu tận dụng chính công nghệ đó. Hiện nay, tội phạm có thể sử dụng AI để tạo chatbot giả mạo tư vấn đầu tư, tạo giọng nói nhân tạo để giả danh chuyên gia tài chính, hoặc thậm chí xây dựng những nền tảng đầu tư trông rất chuyên nghiệp.
Các hệ thống này có thể trả lời câu hỏi khá giống một cố vấn thật, vì vậy nếu không cẩn thận thì nhà đầu tư rất dễ tin rằng đó là dịch vụ tài chính hợp pháp.
Theo FBI Internet Crime Report, riêng trong năm 2023 các vụ lừa đảo đầu tư trực tuyến đã gây thiệt hại hơn 4,5 tỷ USD, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong các loại tội phạm mạng tài chính. Một phần đáng kể trong số đó đến từ các nền tảng đầu tư giả hoặc chatbot tư vấn đầu tư giả mạo.
Các tổ chức an ninh mạng cũng cảnh báo rằng AI đang khiến các vụ lừa đảo trở nên tinh vi và cá nhân hóa hơn. Hệ thống có thể phân tích dữ liệu từ mạng xã hội, sau đó đưa ra những lời tư vấn rất “hợp lý” với độ tuổi, thu nhập hoặc khẩu vị rủi ro của từng người. Vì vậy nhiều nhà đầu tư cảm thấy như đang nói chuyện với một chuyên gia thật.
Chính vì vậy, vị chuyên gia khuyến nghị nhà đầu tư cần lưu ý ba nguyên tắc rất quan trọng:
Thứ nhất, chỉ sử dụng các nền tảng đầu tư và trợ lý tài chính đến từ những tổ chức tài chính được cấp phép và có thương hiệu rõ ràng.
Thứ hai, không tải ứng dụng đầu tư từ các đường link lạ trên mạng xã hội hoặc các nhóm chat, vì hiện nay rất nhiều ứng dụng giao dịch giả được thiết kế gần giống với ứng dụng thật.
Thứ 3 không nên tin vào những lời hứa lợi nhuận cao hoặc “cam kết lãi suất” từ các chatbot tư vấn đầu tư, vì trong tài chính không có chiến lược nào đảm bảo lợi nhuận tuyệt đối.
Nguyễn Phượng
