Hãy thử dừng lại một chút và tự hỏi bản thân: Lần gần đây nhất bạn trải qua một ngày hoàn toàn thảnh thơi, không bị bủa vằn bởi danh sách dài những việc phải làm, không có các cuộc hẹn phải gật đầu hay các thông báo liên tục nhảy lên trên màn hình điện thoại là khi nào? Liệu đó là ngày hôm qua, tuần trước, hay đã trở thành một ký ức xa xôi trong quá khứ?
Đối với phần lớn cư dân hiện đại, câu trả lời thường chỉ là một khoảng trống mơ hồ. Cuộc sống xoay quanh guồng quay tất bật, hối hả đã trở thành trạng thái mặc định của xã hội loài người. Thế nhưng, giá đắt phải trả cho sự phát triển vượt bậc này lại chính là sức khỏe thể chất và tinh thần của cả cộng đồng đang bị bào mòn từng ngày.
Theo nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Behavioral Sciences bởi các nhà khoa học xã hội từ các viện nghiên cứu tại Singapore, loài người đang gánh chịu hậu quả nặng nề từ sự chênh lệch tốc độ giữa tiến hóa sinh học và tiến hóa xã hội.
Luận điểm cốt lõi của công trình này chỉ ra rằng: Cơ thể và bộ não con người vốn được thiết kế qua hàng trăm nghìn năm để sống trong các cộng đồng nhỏ gồm những người quen biết, đồng thời phản ứng với các mối đe dọa trực tiếp, rõ ràng và ngay lập tức.
Tuy nhiên, môi trường sống hiện nay lại bắt buộc con người phải tồn tại trong các siêu đô thị đông đúc, duy trì kết nối kỹ thuật số liên tục và đối mặt với vô số áp lực chồng chéo tạo nên cảm giác cạnh tranh gay gắt.
Nhiều chuyên gia gọi hiện tượng này là "sự lệch pha tiến hóa" (evolutionary mismatch) - nguyên nhân gốc rễ dẫn đến hàng loạt căn bệnh thời đại từ béo phì, lo âu, căng thẳng kéo dài cho đến cảm giác cô đơn bủa vằn. "Căng thẳng, sự cô đơn hay lo âu thường bị coi là vấn đề cá nhân hoặc do lối sống chưa hợp lý của mỗi người.
Tuy nhiên, thực chất chúng phản ánh sự bất hợp lý giữa môi trường sống hiện tại và các điều kiện mà trí óc cũng như cơ thể chúng ta đã tiến hóa để thích nghi," Tiến sĩ Sarah Chan, nhà tâm lý học môi trường từ Đại học Thiết kế và Công nghệ Singapore (SUTD) nhận định. Bà cho rằng đã đến lúc xã hội cần thay đổi góc nhìn tiêu chuẩn: Không thể chỉ liên tục yêu cầu từng cá nhân tự rèn luyện sức chịu đựng hay sự phục hồi, mà phải tính đến việc tái thiết kế lại cấu trúc các đô thị và môi trường sống của cộng đồng.
Các phản ứng bản năng của con người đã được tinh chỉnh qua hàng trăm nghìn năm để sinh tồn, nhưng chúng hoàn toàn không còn hoạt động hiệu quả trong môi trường hiện đại mới chỉ hình thành trong vài thế kỷ gần đây. Hãy nhìn vào cách chúng ta định vị bản thân.
Trước thời đại internet, một cá nhân dễ dàng xác định được vị thế của mình trong một nhóm xã hội nhỏ gồm gia đình, làng xóm hoặc đồng nghiệp trực tiếp. Ngược lại, mạng xã hội hiện đại buộc con người phải liên tục đặt bản thân lên bàn cân so sánh với hàng trăm bạn bè, họ hàng, người nổi tiếng hay thậm chí là những người xa lạ lướt qua màn hình phẳng.
Tiến sĩ Jose Yong, nhà tâm lý học nghiên cứu từ Đại học James Cook ở Singapore đánh giá: "Sự cạnh tranh không phải là điều mới mẻ trong lịch sử tiến hóa, nhưng cuộc sống hiện đại khiến nó trở thành một áp lực thường trực. Góc nhìn tiến hóa giải thích vì sao con người lại phản ứng quá gay gắt trước sự so sánh và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, ngay cả khi những tín hiệu đó đến từ các thiết bị điện tử hoặc người xa lạ thay vì một nhóm xã hội nhỏ".
Tình trạng này càng trở nên nghiêm trọng khi đặt trong bối cảnh "đa khủng hoảng" (polycrisis) - khái niệm dùng để chỉ sự cộng hưởng giữa hàng loạt biến động toàn cầu như biến đổi khí hậu, bất ổn kinh tế, đại dịch và sự bùng nổ của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng các sự cố này từ những cú sốc lớn toàn cầu cho đến tác động tâm lý xã hội của chúng có mối liên hệ mật thiết và củng cố lẫn nhau. Chi phí sinh hoạt gia tăng cùng sự bất bình đẳng kinh tế - vốn bị trầm trọng hơn bởi các khủng hoảng tài chính và đại dịch COVID-19 - tạo ra vòng lặp tâm lý độc hại: Sự mất an toàn về tài chính và địa vị thúc đẩy con người lao vào làm việc đến kiệt sức, làm giảm các hành vi hướng tới cộng đồng và lại tiếp tục đào sâu thêm sự bất an của xã hội, gây ra suy ngoái hoặc trì trệ kinh tế.
Các nghiên cứu trước đây cũng từng chỉ ra rằng cuộc sống đô thị chật chội khiến cơ thể chúng ta luôn ở trong trạng thái như bị tấn công, và văn hóa hiện đại đang dần lấn áp các yếu tố tự nhiên trong việc ảnh hưởng đến quá trình tiến hóa của loài người.
Để mô hình hóa hiện tượng này, nhóm nghiên cứu đã đề xuất Giả thuyết Lệch pha Tiến hóa Xã hội và Cạnh tranh (SEMCH). Việc thấu hiểu giả thuyết này sẽ mở ra cơ hội lớn để giải quyết triệt để các căn bệnh tâm lý thời đại.
Bên cạnh việc gióng lên hồi chuông cảnh báo, nghiên cứu còn mang lại hàm ý quan trọng cho việc thiết kế đô thị và môi trường sống. Các không gian đô thị có thể được kỹ thuật hóa để tạo cảm giác bớt đông đúc, ngột ngạt bằng việc mở rộng các không gian tự nhiên và cảnh quan xanh.
Điều tương tự cũng cần được áp dụng cho môi trường kỹ thuật số. Nhóm nghiên cứu không kêu gọi loại bỏ các tiến bộ công nghệ, mà kiến nghị rằng các nền tảng kỹ thuật số cần được thiết kế lại theo hướng giảm bớt cảm giác cạnh tranh thay vì cố tình kích thích nó để kéo dài thời gian sử dụng.
Trong bước tiếp theo, các nhà khoa học mong muốn thực hiện các kiểm chứng thực tế nhằm đo lường chính xác tác động của môi trường đến sức khỏe tinh thần con người.
"Chúng ta cần xây dựng các giải pháp can thiệp hoạt động thuận theo thay vì chống lại bản chất tiến hóa của con người", Tiến sĩ Jose Yong nhấn mạnh. Lắng nghe và thấu hiểu giới hạn của bộ nội sinh học sẽ là chìa khóa cốt lõi giúp con người tìm lại sự cân bằng trong một thế giới đang biến đổi quá nhanh.
Tham khảo: Sciencealert
Đức Khương
