BS Kiều Quốc Thanh (quyền điều hành khoa Nhiễm, Bệnh viện Nhi Đồng Thành Phố) chia sẻ, theo thống kê của WHO tại Việt Nam, từ năm 1980 đến nay, tỉ lệ tử vong do sốt xuất huyết đã giảm rất nhiều, từ đỉnh điểm là 1566 ca từ năm 1983 và dưới 30 ca trong năm 2023. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là số ca mắc vẫn còn rất cao, thậm chí năm 2022 đạt số ca mắc cao nhất trong gần 50 năm đổ lại. Sau bao nhiêu năm phòng chống dịch, số ca tử vong giảm, nhưng số ca mắc vẫn còn rất nhiều, tạo thành gánh nặng y tế và kinh tế cho toàn xã hội.
"Chúng ta có sự phát triển vượt bậc về phương pháp điều trị, cứu được rất nhiều trường hợp sốt xuất huyết nặng, đỉnh điểm là áp dụng phương pháp ECMO để giành lại sinh mạng của các bệnh nhân. Đằng sau những trường hợp ấy, là cái "hoá đơn" trên 500 triệu. Với số tiền đó, có thể làm được rất nhiều việc trong công tác dự phòng. Đơn giản hơn, nếu lấy 1 triệu là số tiền trung bình để chi trả cho một trường hợp bị sốt xuất huyết, thì với 370.000 ca mắc sốt xuất huyết sẽ tiêu tốn 370 tỉ VNĐ", BS Kiều Quốc Thanh chia sẻ.
Phòng bệnh hơn chữa bệnh, hệ thống y tế của chúng ta đang nỗ lực rất nhiều, hàng loạt chỉ đạo được đưa đến tận các trạm y tế phường xã. Chúng ta có rất nhiều thông tin truyền thông, các chiến dịch như QĐ 6922/KH-SYT "Ngày ASIAN phòng, chống sốt xuất huyết lần thứ 16 năm 2026 trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh". Nhưng có lẽ rất ít người biết đến.
Điều gì đang xảy ra? Cõi mạng có thể xôn xao, chờ đợi đến 20 giờ để xem livestream của một ai đó, hoặc nắm rõ thông tin của các nhân vật Rose, bán quạt trong việc làm từ thiện... Nhưng mấy ai biết địa phương của mình đang có số ca mắc sốt xuất huyết rất cao, ít ai để ý sau những cơn mưa, quanh nhà lại có thêm nhiều muỗi.
Bạn đang làm gì để phòng sốt xuất huyết? Có bao nhiêu phương pháp phòng ngừa sốt xuất huyết? Nếu chúng hiệu quả, tại sao số ca sốt xuất huyết mắc vẫn còn rất cao? Có bao nhiêu người biết được chúng ta có những vũ khí phòng sốt xuất huyết như vaccine, bẫy muỗi… Thậm chí, có những phát minh bẫy muỗi của người Việt Nam được thế giới áp dụng rất nhiều.
"Mọi người thường có xu hướng đi tiêm ngừa khi thấy một idol nào đó mất vì bệnh này, hoặc có hàng xóm mất vì bệnh kia, hoặc mất bò mới lo làm chuồng. Thông tin ngóc ngách trên khắp cõi mạng đều biết, nhưng mấy ai chịu khó đi quanh nhà để tìm muỗi mà diệt", BS Kiều Quốc Thanh nói thẳng.
Số ca sốt xuất huyết tại Mỹ đến giữa năm 2026, rất khiêm tốn với 1.471 ca, nhưng họ có một chiến lược diệt muỗi rất công phu:
- Kiểm soát bằng hoá chất: Thuốc diệt lăng quăng và trứng, quản lý kháng thuốc ở nhóm pyrethrioid.
- Kiểm soát bằng sinh học: Cá diệt lăng quăng, thả các loài ăn muỗi.
- Xử lí nguồn sinh sản qua cộng đồng.
- Sử dụng bẫy muỗi.
- Kĩ thuật di truyền: Chiếu xạ muỗi đực làm mất khả nặng sinh sản…
"Ở Việt Nam, chúng ta đã áp dụng đầy đủ những phương pháp này, nhưng thiếu sự hưởng ứng từ mọi người. Và muôn vàn khó khăn còn tồn tại trong công tác phòng chống dịch. Không thiếu những cán bộ y tế, cặm cụi đến từng ngõ, gõ cửa từng nhà để nhắc nhở mọi người cẩn thận muỗi, nhưng chẳng ai hưởng ứng rồi lại lầm lũi đi về. Tôi biết có nhân viên y tế, lấy lương tháng ít ỏi để mua thuốc phun diệt muỗi hỗ trợ bà con, nhưng nhận lại là cái nhìn khinh khỉnh, tới đây xịt thuốc để đuổi muỗi à, hôi quá? Nhưng các anh chị ấy vẫn làm, vì họ hiểu được bệnh sốt xuất huyết nặng lắm, nhiều người không qua khỏi đâu. Một bên là lương tâm và bị hạn chế bởi lương tháng. Nhiều anh chị đã ngưng chiến đấu vì kinh tế không cho phép và gia đình nhỏ cần nhiều hơn là sự muộn phiền của cha mẹ mỗi chiều đi làm về. Chi phí điều tra sốt xuất huyết cho một gia đình là 30.000 VNĐ, nếu hôm đó có 2 hộ gia đình bị sốt xuất huyết, thì nhân viên y tế đến đủ 2 nơi. Hên thì các hộ gần nhau, nếu không hên thì một hộ ở đầu đường và một hộ ở cuối đường 3/2. Nhận được 60.000VNĐ tiền công đủ đổ xăng và mất một buổi rong ruổi chạy xe vì hành trình diệt muỗi. Chúng ta phải thẳng thắn nhìn nhận, mô hình hiện tại là sốt xuất huyết ở đâu, chúng ta chạy đến đó và hoàn toàn không hiệu quả. Mô hình chúng ta mong muốn là, có người dân ở đâu, ở đó được nhân viên y tế hỗ trợ và không có sốt xuất huyết", BS Thanh chia sẻ.
Phòng chống sốt xuất huyết là công việc của cả cộng đồng. Có rất nhiều video truyền thông về bệnh sốt xuất huyết: Làm thế nào để phát hiện bệnh, những sai lầm mắc phải khi theo dõi bệnh, sốt xuất huyết hết sốt có phải hết bệnh… "Nhưng nói thật chả ai xem. Thậm chí khi bị mắc sốt xuất huyết, điều họ quan tâm là tìm bệnh viện và bác sĩ giỏi để điều trị rồi chuyện đâu lại vào nấy. Những ông bố bà mẹ, sẵn sàng đầu tư hàng trăm triệu cho con mình trong việc học, nhưng có mấy ai tự hào khoe trên mạng rằng con tôi có hệ miễn dịch rất khoẻ mạnh, con tôi có thể chạy được 5km, hít đất được 30 cái. Sự đầu tư trọn vẹn là đầy đủ về tình thương, vững chắc về tâm lí và cơ thể vật lí khoẻ mạnh. Có nhiều trường hợp, gia đình có con bị sốt xuất huyết, đang nằm viện nhưng vẫn cố gắng cho các bé "vắng mặt" tạm thời để về trường thi cử, sau đó quay lại bệnh viện để tiếp tục truyền dịch", BS Thanh kể.
Nhân viên y tế làm tại các khoa truyền nhiễm, là những người có thể cảm nhận được sự bất lực khi hàng ngày cứ phải tiếp nhận và điều trị hàng chục ca sốt xuất huyết. Nó cữ diễn tiến như một vòng lặp, phụ huynh nôn nóng vì sao cứ sốt hoài, rồi tới lúc hết sốt thì các bé lại trở nặng vì chảy máu, vì tổn thương gan và vì máu quá cô đặc, tim bóp không được và phải truyền rất nhiều dịch. Sốt xuất huyết là một căn bệnh kì lạ, hệ miễn dịch càng tốt thì bệnh càng nặng. Và hành trình của một trường hợp bị sốt xuất huyết khi nhập viện không hề dễ dàng.
BS Thanh kể, trong 2 ngày đầu, bệnh nhi sốt liên tục 40-41 độ, uống thuốc hạ sốt đáp ứng rất ít. Một ngày phải lấy máu 5 lần, 1 lần lấy máu tĩnh mạch để theo dõi các thông số tiểu cầu, men gan và 4 lần lấy máu đầu ngón tay để theo dõi mức độ cô đặc máu. "Tới ngày thứ 4 thì máu của em đặc quá, phải truyền dịch liên tục, và trải qua thêm 12 lần lấy máu xét nghiệm, đâm đủ 10 đầu ngón tay. Tôi đếm thấy truyền 14 chai dịch (7 lít) mới có thể giúp máu em bớt đặc và tim bóp dễ hơn", BS Thanh chia sẻ.
Sau 2 ngày truyền dịch, bệnh nhi vẫn còn sốt rất cao, người đỏ như tôm luộc, men gan tăng cao, các chỉ số máu chưa cải thiện và bước vào giai đoạn tiếp theo là nguy cơ đối mặt với hội chứng thực bào máu.
Hai ngày tiếp theo nữa, em giảm sốt dần, nhưng vẫn còn mệt, ngủ rất nhiều. Và vẫn phải nằm viện chờ lấy máu và truyền thuốc…
Nếu em bị sốt xuất huyết vào các thời gian quan trọng như thi học kì, thi chuyển cấp thì chắc chắn việc học và chuẩn bị cho ngần ấy năm phải đình trệ lại. Và hơn cả, hành trình ở bệnh viện, không phải là một kỉ niệm đẹp, ám ảnh tâm lí vì phải liên tục bị lấy máu, những vết bầm đen đầy cả tay chân cần hàng tuần để hồi phục. Một lần bị muỗi chích và chục lần bị lấy máu!
Có những trường hợp còn nặng hơn rất nhiều, vì tuổi nhỏ và vì các biến chứng rất nặng.
"Chống dịch là công việc của cả động đồng. Nước đưa thuyền lên thì cũng có thể dìm thuyền xuống. Chống dịch để phục vụ cộng đồng có một cuộc sống tốt đẹp hơn, nhưng nếu các cá nhân không đồng lòng, thì mọi công sức đều đổ sông đổ biển. Với nhiều người, trời mưa là đẹp là lãng mạn, nhưng với tôi, sau cơn mưa, trứng muỗi lại nở và lại bắt đầu một hành trình chống dịch chán nản", BS Thanh cho hay.
Chuyên gia nhắc nhở thêm, muỗi vằn trong một chu kì có thể đẻ 200-1000 trứng. Chỉ cần 1cc nước là muỗi có thể đẻ. Trứng muỗi sống rất bền vững trong môi trường đất, chỉ đợi mưa là nở. "Diệt muỗi và lăng quăng, đừng quên diệt trứng muỗi và tiêm vaccine để bảo vệ cho gia đình mình".
Tuấn Minh
