Một trong những điều tôi biết ơn mẹ nhất, không phải là việc mẹ để dành cho tôi bao nhiêu tiền mà là mẹ dạy tôi cách nghĩ về tiền từ rất sớm.
Hồi đó nhà không khá giả. Mẹ không nói những khái niệm cao siêu như “quản trị tài chính cá nhân”, “phân bổ tài sản” hay “chống lạm phát”. Mẹ chỉ dạy bằng những việc rất đời thường. Đi chợ, đi siêu thị, mẹ luôn bắt tôi ngồi xuống, viết ra danh sách cần mua trước khi bước chân vào.
“Không ghi ra là kiểu gì cũng mua thừa”, mẹ nói. Mẹ dạy tôi phân biệt đâu là thứ cần, đâu là thứ chỉ vì thích. Mẹ chỉ cho tôi xem nhãn hàng, so sánh giá, giải thích vì sao có những món đắt hơn, rẻ hơn, chọn thương hiệu thế nào.
Lớn thêm một chút, mẹ dạy tôi chia tiền. Không gọi là “chia hũ” như bây giờ người ta hay nói, nhưng đại ý là: có một phần để tiêu, một phần để dành và một phần tuyệt đối không được đụng tới. Mẹ bảo, tiền để dành không phải để khoe mình có bao nhiêu, mà để khi có chuyện, mình không hoảng.
Mua vàng không cần chờ “đúng đáy”, cũng không cần số tiền lớn
Đến khi tôi đi làm, có đồng lương đầu tiên trong đời, mẹ bắt đầu nói với tôi về vàng. “Cũng là hơn một triệu đồng, con có thể gọi vài bữa đồ ăn giao tận nơi, mua vài ly trà sữa là hết rất nhanh. Nhưng nếu đổi số tiền đó thành một, hai phân vàng, nó sẽ nằm yên ở đó, để thời gian trả lời giúp con”.
Hồi đó tôi chưa hiểu hết. Nhưng cảm giác “nhìn thấy được, chạm vào được” mà mẹ nói thì tôi nhớ rất rõ. Sau này, khi tôi trải qua những đợt thăng trầm cùng quỹ, cổ phiếu, tôi mới thấm lời mẹ. Không phải ai cũng hợp với cảm giác “đánh cược nhịp tim”. Có những giai đoạn, thứ người ta cần không phải là lợi nhuận cao mà là sự ổn định để còn sống bình thản qua ngày. Và vàng, theo cách rất chậm rãi, chính là đại diện cho sự ổn định ấy.
Mẹ chưa bao giờ nói vàng là công cụ làm giàu nhanh. Mẹ chỉ coi vàng là nơi giữ giá trị và đổi lấy sự an yên trong lòng. Khi mọi thứ xung quanh biến động, biết rằng mình vẫn có một phần tài sản “đứng yên” đã là một dạng an toàn.
Về sau, tôi hình thành cho mình một chiến lược đúng kiểu mẹ dạy. Sau khi nhận lương hằng tháng, tôi dành khoảng 5% để đầu tư định kỳ vào quỹ, 5% đầu tư vào vàng, 1 phần tiết kiệm để có tiền mặt khi cần gấp nếu điều kiện cho phép, tôi mua vàng trọng lượng nhỏ và là vàng trơn có tiền công thấp.
Đó không phải chiến lược “tất tay”. Nó là cách tìm điểm cân bằng giữa đầu tư rủi ro cao và tiết kiệm lợi suất thấp. Một phần tài sản có cơ hội tăng trưởng, một phần đóng vai trò “bảo hiểm”, để khi thị trường rung lắc, tôi không rơi vào trạng thái hoảng loạn. Có thể lợi nhuận không khiến ai trầm trồ nhưng đổi lại là cảm giác vững vàng rất rõ ràng.
Mẹ cũng dạy tôi tránh những “cạm bẫy” khi mua vàng. Mẹ nói, vàng lỗ nhất là ở tiền công. Những món thiết kế cầu kỳ, kiểu dáng theo trào lưu có thể đẹp lúc mua, nhưng khi bán lại chỉ tính theo trọng lượng. Phần tiền công đắt đỏ ấy coi như biến mất.
Mẹ nói, mỗi đồng tiền bỏ ra nên tập trung vào giá trị thật của vàng, chứ không phải chi phí trang trí. Đó là cách tích lũy bền bỉ, đặt giá trị dài hạn lên trên sự hào nhoáng nhất thời.
Bây giờ, khi đã làm mẹ, tôi mới hiểu sâu hơn điều mẹ từng dạy. Vàng không phải câu trả lời duy nhất cho bài toán tài chính nhưng là một tấm gương. Nó buộc ta nhìn lại mối quan hệ của mình với tiền bạc: mình cần cảm giác giàu nhanh, hay cần sự chắc chắn để sống không hoảng loạn?
Tôi học được rằng, với người bình thường, mua vàng không cần chờ “đúng đáy”, cũng không cần số tiền lớn. Mua từng chút, đều đặn, có kỷ luật. Khi có thêm tiền thì mua thêm, khi khó khăn thì không mua. Vàng ở đó, không thúc ép, không hứa hẹn, chỉ lặng lẽ giữ giá trị.
Có lẽ, điều mà mẹ muốn truyền cho tôi và điều tôi muốn truyền lại cho con mình, không phải là cách kiếm thật nhiều tiền trong thời gian ngắn. Mà là tư duy đủ tỉnh táo để biết giữ lại những gì bền vững, đủ điềm tĩnh để không bị cuốn theo biến động, và đủ an tâm để sống một đời không chông chênh vì tiền bạc.
Nhìn lại, tôi nhận ra mẹ không chỉ dạy tôi mua vàng. Mẹ dạy tôi tư duy tài chính như một phần của đời sống, không phải trò chơi mạo hiểm. Từ danh sách đi siêu thị, những chiếc hũ chi tiêu, cho đến vàng, tất cả đều chung một triết lý: tiền phải phục vụ cuộc sống chứ không khiến con người bất an.
Dạy con tốt nhất là làm gương
Trẻ con không cần nghe những bài giảng về đầu tư, lãi suất hay thị trường. Nhưng trẻ cần được nhìn thấy người lớn lên kế hoạch trước khi tiêu tiền, biết chờ đợi thay vì thỏa mãn ngay, biết dành dụm cho tương lai thay vì tiêu hết cho hiện tại. Những bài học ấy không nằm trong sách giáo khoa, mà nằm trên bàn ăn, trong những lần đi chợ, trong cách cha mẹ nói về tiền nhẹ nhàng hay căng thẳng, bình thản hay hoảng loạn.
Khi một đứa trẻ lớn lên trong một gia đình mà tiền bạc luôn là nỗi lo, là áp lực, là thứ khiến người lớn cáu giận, trẻ sẽ học cách sợ tiền. Ngược lại, khi tiền được đối xử như một công cụ cần quản lý, cần tôn trọng nhưng không thần thánh hóa, trẻ sẽ học được sự tỉnh táo. Và đó chính là nền tảng quan trọng nhất của giáo dục tài chính.
Dạy con về tiền không phải để con thành nhà đầu tư sớm, càng không phải để con chạy theo làm giàu. Mà là để con không bị tiền chi phối cảm xúc, không hoảng loạn khi biến động, không tự ti khi thiếu, cũng không mất kiểm soát khi có nhiều hơn.
Hiểu Đan
