Mọc ven đường, bờ ruộng hay trong những khoảng đất ẩm, cây mã đề từ lâu đã được nhiều nền y học cổ truyền sử dụng như một vị thuốc dân gian. Mới đây, báo chí Cuba đã có bài viết tổng hợp các nghiên cứu và kinh nghiệm sử dụng loại cây này, cho thấy mã đề không chỉ là một loài cỏ dại thông thường mà còn chứa nhiều hoạt chất có giá trị đối với sức khỏe.
Mã đề lá rộng có tên khoa học là Plantago major, được cho là có nguồn gốc từ châu Âu và châu Á. Theo thời gian, loài cây này đã phát tán và thích nghi ở nhiều khu vực trên thế giới, bao gồm châu Mỹ và châu Phi.
Tại Cuba, mã đề được xem là một loài thực vật ngoại lai đã thích nghi hoàn toàn với điều kiện địa phương. Cây thường sinh trưởng ở những nơi có độ ẩm cao, dễ nhận biết nhờ cụm lá mọc sát mặt đất, phiến lá rộng hình bầu dục và các đường gân nổi rõ.
Theo ghi chép của nhà thực vật học người Ý Giacinto Ambrosini (1605-1672), tên gọi Plantago xuất phát từ tiếng Latin có nghĩa là “lòng bàn chân”, do hình dạng lá khá giống với lòng bàn chân người.
Nhiều nghiên cứu ghi nhận hoạt tính sinh học đáng chú ý
Theo các tài liệu được báo Cuba dẫn lại, mã đề là một trong những cây thuốc được nghiên cứu khá rộng rãi trong nhiều thập kỷ qua. Các nghiên cứu hiện đại đã ghi nhận loài cây này chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng tạo ra các tác dụng dược lý khác nhau.
Một số hoạt tính nổi bật được ghi nhận gồm khả năng chống viêm, giảm đau, kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ làm lành vết thương, bảo vệ niêm mạc và điều hòa miễn dịch.
Nhờ những đặc tính này, mã đề vẫn xuất hiện trong nhiều tài liệu dược liệu hiện đại ở khu vực Mỹ Latin và Caribe. Các chuyên khảo về cây mã đề được đưa vào nhiều bộ tài liệu y học cổ truyền và dược liệu của Brazil, Colombia, Guatemala cũng như khu vực Caribe.
Các nhà nghiên cứu cho rằng khả năng chống oxy hóa của mã đề có thể liên quan đến hàm lượng flavonoid, polyphenol và một số hợp chất thực vật khác. Trong khi đó, chất nhầy tự nhiên có trong lá được cho là góp phần làm dịu niêm mạc bị kích ứng.
Trong y học dân gian ở nhiều quốc gia, mã đề được sử dụng khá đa dạng.
Lá cây thường được dùng để hỗ trợ điều trị các tổn thương ngoài da như vết thương nhỏ, trầy xước, mụn nhọt hoặc một số tình trạng viêm da. Một số cộng đồng còn dùng mã đề để súc miệng khi bị viêm lợi hoặc các tổn thương nhẹ trong khoang miệng.
Ngoài ra, các tài liệu dân gian cũng ghi nhận việc sử dụng mã đề trong các trường hợp viêm phế quản có đờm, ho kéo dài, khó tiêu, tiêu chảy và một số rối loạn tiêu hóa khác.
Tại Việt Nam, mã đề từ lâu đã được dùng làm thuốc và thực phẩm. Hạt mã đề (xa tiền tử) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được sử dụng trong các bài thuốc hỗ trợ lợi tiểu, thanh nhiệt và giảm phù nề. Lá non cũng có thể dùng làm rau trong một số món ăn dân dã.
Không phải ai cũng nên sử dụng
Dù được xem là cây thuốc tương đối an toàn, các chuyên gia vẫn khuyến cáo không nên sử dụng mã đề một cách tùy tiện.
Theo thông tin được báo Cuba dẫn lại, những người có huyết áp thấp cần thận trọng khi sử dụng loại cây này. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng.
Đối với các chế phẩm sử dụng ngoài da, việc bảo đảm vệ sinh là yếu tố rất quan trọng. Nếu nguyên liệu bị nhiễm bẩn hoặc bảo quản không đúng cách, nguy cơ nhiễm trùng thứ phát có thể xảy ra, đặc biệt khi sử dụng trên các vùng da đang tổn thương.
Các chuyên gia cũng lưu ý rằng dù nhiều công dụng của mã đề đã được nghiên cứu bước đầu xác nhận, song cây thuốc không thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả. Người dân không nên tự ý sử dụng để điều trị bệnh kéo dài hoặc các tình trạng nghiêm trọng mà không có sự tư vấn của nhân viên y tế.
Từ một loài cỏ mọc hoang ven đường, mã đề ngày nay tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhờ những hoạt tính sinh học đa dạng. Tuy nhiên, giống như nhiều loại dược liệu khác, việc sử dụng đúng cách và có cơ sở khoa học vẫn là yếu tố quan trọng để phát huy lợi ích và hạn chế rủi ro đối với sức khỏe.
Minh Khang
Theo cubadebate
