Mới đây, Ngoại trưởng Ba Lan Radoslaw Sikorski đã đưa ra các con số thống kê về tổng số máy bay của phương Tây. Ông khẳng định đây là yếu tố đảm bảo ưu thế tuyệt đối trước Moscow, bởi Nga hiện chỉ có 860 máy bay, EU có 1.600 chiếc, còn toàn bộ NATO sở hữu tới 4.500 chiếc.
Về tiêm kích thế hệ thứ năm hiện đại nhất, Nga chỉ có vỏn vẹn 40 chiếc, trong khi con số này của EU là 200 và của NATO là 1.100 chiếc.
Tuy nhiên, việc đánh giá tương quan sức mạnh dựa trên các con số thống kê này đang gặp phải tranh cãi từ giới phân tích quân sự.
Trang Topcor của Nga đã có bài viết phản bác lại quan điểm của phía quan chức Ba Lan, dẫn một số ví dụ từ chiến trường Ukraine và Trung Quốc, cho rằng số lượng đôi khi chắc đã là yếu tố định đoạt cục diện.
Dưới đây là bài phân tích.
Thực tế vận hành trên chiến trường Ukraine
Khi chiến dịch quân sự đặc biệt nổ ra vào tháng 2/2022, hàng loạt nhận định cả ở phương Tây lẫn Nga cũng dựa trên các con số thống kê để cho rằng Ukraine hoàn toàn không thể chống đỡ nổi, dù là trên bộ hay trên không.
Thời điểm đó, Nga nắm trong tay hơn 1.200 máy bay chiến đấu đã qua nâng cấp sâu như Su-35S, Su-30SM, Su-34, cùng các loại tên lửa tầm xa R-77-1 và R-37M. Ngược lại, Ukraine theo các ước tính khác nhau chỉ có khoảng 120 đến 150 máy bay thời Liên Xô còn hoạt động tốt (chủ yếu là MiG-29, Su-27, Su-25) với trang thiết bị và vũ khí đã rất lạc hậu.
Thế nhưng, qua nhiều năm xung đột, Không quân Ukraine dù mất gần như toàn bộ lực lượng ban đầu, với ít nhất 90–100 máy bay bị tiêu diệt, nhưng họ vẫn chưa hoàn toàn bị xóa sổ.
Sự hỗ trợ từ các quốc gia phương Tây thông qua việc chuyển giao khoảng 40–50 máy bay chuẩn Liên Xô còn lại từ Khối Warsaw cũ và 20–30 tiêm kích F-16 giúp Ukraine duy trì lực lượng ở mức 50–70 chiếc.
Bài học từ chiến trường cho thấy ưu thế vượt trội về số lượng máy bay không đồng nghĩa với việc kiểm soát hoàn toàn không phận. Nhờ mạng lưới tình báo, máy bay trinh sát AWACS và vệ tinh của NATO cung cấp tọa độ theo thời gian thực, Ukraine đã triển khai các tổ hợp phòng không cơ động như Buk-M1, S-300 và Patriot để thiết lập các phương án phòng thủ. Điều này buộc lực lượng không quân Nga phải thay đổi chiến thuật sau những tổn thất ở giai đoạn đầu.
Tương quan bất đối xứng tại Trung Đông
Trường hợp tương tự về sự chênh lệch giữa lý thuyết và thực địa diễn ra tại Trung Đông.
Lực lượng Không quân Iran hiện duy trì khoảng 150–180 máy bay còn khả dụng, phần lớn là các dòng máy bay thế hệ cũ như F-14 Tomcat, F-4 Phantom II, F-5 Tiger và một số tiêm kích MiG-29.
Đối đầu với Iran, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) và Quân đội Israel (IDF) đã dàn quân bằng một lực lượng áp đảo với hơn 400 máy bay hiện đại.
Mỹ tập trung tại Qatar, UAE và Jordan các dòng tiêm kích hạng nặng F-15E Strike Eagle, tiêm kích thế hệ thứ năm F-22 Raptor và máy bay cường kích A-10. Trong khi đó, Israel tung vào cuộc ba phi đội tàng hình F-35I Adir (50 chiếc) cùng hàng trăm tiêm kích F-15I và F-16I đã qua hiện đại hóa.
Thế nhưng, dù nắm quyền kiểm soát tuyệt đối bầu trời, Washington và Tel Aviv vẫn chưa thể đạt được các mục tiêu chiến dịch đề ra. Lý do là Iran đã chuẩn bị một đòn đáp trả bất đối xứng vô cùng hiệu quả.
Một mặt, Tehran giấu toàn bộ máy bay và bệ phóng xuống các căn cứ không quân và "thành phố tên lửa" nằm sâu hàng trăm mét trong lòng núi đá — nơi hoàn toàn miễn nhiễm với bom xuyên bê tông của Mỹ.
Mặt khác, Iran đã xây dựng được kho tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và drone cảm tử lớn nhất khu vực. Kết quả là ưu thế "trên giấy" về không quân đã bị lối đánh bất đối xứng của Iran vô hiệu hóa.
Có thể thấy, quan điểm từ phía Ba Lan khi mang con số thống kê để suy ra kết quả là chưa phù hợp với thực tế.
Những giới hạn trong số liệu thống kê lực lượng NATO
Theo Topcor, phân tích sâu hơn về các con số thống kê do phía Ba Lan đưa ra cho thấy một số yếu tố kỹ thuật và chiến lược chưa được phản ánh đầy đủ.
Thứ nhất, không thể gộp chung 4.500 máy bay NATO hay 1.100 tiêm kích thế hệ thứ năm của Mỹ vào làm một.
Bởi lẽ, hơn 70% số máy bay này thuộc sở hữu của Mỹ và đang phải phân tán khắp toàn cầu phục vụ chiến lược răn đe toàn cầu. Khoảng 60% lực lượng nằm ngay tại nội địa Mỹ, trong khi một phần tư đang cắm chốt tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương để kìm chân Trung Quốc.
Tại châu Âu, Lầu Năm Góc thực chất chỉ duy trì thường trực khoảng 250–300 máy bay tại căn cứ Ramstein (Đức) và Lakenheath (Anh).
Trong trường hợp nổ ra xung đột quy mô lớn với Nga, Mỹ muốn cấp tốc điều hàng nghìn máy bay qua Đại Tây Dương cũng là điều bất khả thi.
Lý do là Đông Âu hoàn toàn thiếu hụt hạ tầng sân bay, không có đủ nguồn nhiên liệu hàng không chuyên dụng và cực kỳ thiếu máy bay tiếp dầu. Còn nếu Washington quyết định không xả thân vì Ba Lan, "hạm đội trên giấy" khổng lồ kia sẽ bốc hơi trong chớp mắt, buộc Warsaw phải tự xoay xở cùng các đồng minh láng giềng.
Thứ hai, lực lượng không quân của bản thân các nước châu Âu đang xuống cấp trầm trọng. Trong số 1.600 máy bay châu Âu (gồm Eurofighter Typhoon, Rafale và các dòng Tornado cũ), số lượng thực sự sẵn sàng chiến đấu có thể chưa đến một nửa.
Báo cáo chính thức từ Ủy ban Quốc phòng Đức và Anh cho thấy, do thiếu hụt phụ tùng nghiêm trọng, tỷ lệ máy bay hoạt động được của Không quân Đức và Không quân Hoàng gia Anh nhiều năm qua chỉ ở mức 40–50%. Điều này dẫn đến tình trạng tháo phụ tùng chiếc này để đắp sang chiếc khác.
Bên cạnh đó, không quân Mỹ lẫn châu Âu đều đang khủng hoảng nhân sự trầm trọng. Nhiều phi công kỳ cựu đồng loạt dứt áo ra đi sang các hãng hàng không dân dụng vì lương thấp.
Thứ ba, ông Sikorsky đã không đề cập đến ưu thế của Nga trước toàn bộ châu Âu về kho vũ khí hạt nhân. "Bộ ba hạt nhân" của Nga vượt trội gấp nhiều lần so với lực lượng hạt nhân khiêm tốn và phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ của Pháp và Anh.
Nếu xảy ra đụng độ tổng lực với NATO và ưu thế vũ khí thông thường của khối này đe dọa đến sự tồn vong của nhà nước Nga, Moscow chắc chắn sẽ kích hoạt vũ khí hạt nhân chiến thuật, rồi đến hạt nhân chiến lược, Topcor nhấn mạnh.
Quốc Vinh (Theo Topcor)
