Một chương trình điều tra đa dạng sinh học vừa được hoàn thành tại Vườn quốc gia Pù Mát đã mang lại tín hiệu đáng mừng cho giới bảo tồn. Phối hợp cùng Fauna & Flora International, các chuyên gia đã triển khai hệ thống bẫy ảnh trên diện rộng và ghi nhận nhiều loài động vật quý hiếm. Đặc biệt, sự xuất hiện của mèo gấm ngoài tự nhiên được xem là phát hiện có ý nghĩa quan trọng, góp thêm bằng chứng về giá trị sinh thái đặc biệt của khu rừng lớn nhất xứ Nghệ.
Mèo gấm (còn gọi là mèo cẩm thạch) từ lâu được ví như "bóng ma của rừng sâu" bởi tập tính sống kín đáo, hiếm khi lộ diện. Đây là loài mèo rừng cỡ trung, phân bố chủ yếu ở Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Do số lượng suy giảm mạnh bởi săn bắt và mất sinh cảnh, mèo gấm đã được đưa vào Danh lục đỏ Việt Nam; ước tính quần thể toàn cầu hiện chỉ còn khoảng 10.000 cá thể và vẫn tiếp tục giảm.
Động vật quý hiếm cần được bảo vệ
Về phân loại, mèo gấm thuộc chi Pardofelis, có họ hàng gần với báo lửa và mèo lửa xứ Borneo (Pardofelis badia). Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, loài này nằm trong nhóm IIB theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP – nhóm động vật rừng nguy cấp, quý hiếm được bảo vệ. Trên bình diện quốc tế, International Union for Conservation of Nature xếp mèo gấm ở mức Near Threatened (Sắp nguy cấp), cho thấy nguy cơ suy giảm nếu không có các biện pháp bảo tồn kịp thời.
Điểm khiến mèo gấm được đánh giá là một trong những loài mèo có bộ lông đẹp nhất họ nhà mèo là lớp lông dày, mịn với màu xám xanh hoặc xám nâu, phủ những hoa văn loang như cẩm thạch. Cằm và dưới môi thường có màu trắng hoặc vàng nhạt; phía sau tai xuất hiện các đốm trắng đặc trưng. Phần chân và chiếc đuôi dài gần bằng thân mình có nhiều đốm thẫm. Một cá thể trưởng thành có chiều dài thân khoảng 60 cm, nặng từ 2–5 kg, riêng đuôi có thể dài tới 55 cm – cấu tạo giúp chúng giữ thăng bằng khi leo trèo trên tán cây.
Khác với nhiều loài mèo rừng thường hoạt động về đêm, mèo gấm chủ yếu xuất hiện vào ban ngày và lúc chạng vạng. Chúng sống đơn độc, đánh dấu lãnh thổ bằng mùi hương và nổi tiếng với khả năng leo trèo linh hoạt. Thức ăn của mèo gấm khá đa dạng, gồm sóc, chim, thỏ rừng, cheo cheo và thậm chí cả nai nhỏ. Với vai trò là loài săn mồi cỡ trung, mèo gấm góp phần kiểm soát quần thể gặm nhấm và duy trì cân bằng sinh thái rừng. Sự suy giảm của chúng vì thế không chỉ là mất mát về đa dạng loài, mà còn là dấu hiệu cảnh báo sự xuống cấp của cả hệ sinh thái.
Tại Việt Nam, mèo gấm từng được ghi nhận ở một số khu rừng lớn như Vườn quốc gia Cát Tiên, Vườn quốc gia Chư Mom Ray và nay tiếp tục được xác nhận tại Vườn quốc gia Pù Mát. Chúng ưa sinh sống trong rừng thường xanh, rừng mưa nhiệt đới và có thể xuất hiện ở độ cao tới 3.000 m. Tuy nhiên, áp lực mất rừng, săn bắt trái phép và buôn bán động vật hoang dã đang khiến sinh cảnh của loài ngày càng bị thu hẹp.
Việc bẫy ảnh ghi nhận mèo gấm tại Pù Mát không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn cho thấy hiệu quả của các chương trình giám sát dài hạn. Trong bối cảnh nhiều loài thú lớn tại Việt Nam đã suy giảm nghiêm trọng, mỗi bằng chứng về sự tồn tại của các loài quý hiếm đều là tín hiệu tích cực, khẳng định giá trị của những cánh rừng còn lại.
Minh Khang
