Bức tranh minh họa quen thuộc về tiến hóa thường khép lại ở hình ảnh một sinh vật bốn chân chuyển mình thành người thợ săn đứng thẳng hiên ngang. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng điểm dừng đó chỉ là một sự ngộ nhận. Thực tế sinh lý học đang chứng minh một điều hoàn toàn trái ngược: chọn lọc tự nhiên chưa từng rời bỏ loài người. Những dấu ấn thích nghi rõ rệt nhất hiện diện ngay trong ruột, trong huyết quản, nơi màu da và cả đôi mắt của chúng ta.
Bằng chứng kinh điển và rõ nét nhất nằm ở hệ tiêu hóa. Khoảng 10.000 năm trước, khi tổ tiên loài người bắt đầu thuần hóa bò cùng các loài ăn cỏ và học cách vắt sữa, đường ruột của động vật có vú trưởng thành khi ấy hoàn toàn không sẵn sàng để xử lý đường lactose.
Dẫu vậy, một số cá thể mang biến thể gene đặc biệt đã dung nạp được sữa mà không hề phát bệnh. Lợi thế sống còn ấy nhanh chóng giúp biến thể này lan rộng qua chọn lọc tự nhiên tại châu Âu, Đông Phi và Trung Đông. Ngày nay, chính di sản tiến hóa đó giải thích vì sao có từ 30 đến 35 phần trăm dân số trưởng thành trên thế giới thoải mái thưởng thức các sản phẩm từ sữa.
Cũng ở câu chuyện đường ruột nhưng tại vùng cao nguyên Andes thuộc Nam Mỹ, tác nhân định hình không phải là sữa mà là củ khoai tây. Người Quechua bản địa là một trong những nhóm cư dân đầu tiên thuần hóa loài cây lương thực này.
Đầu năm nay, giới nghiên cứu ghi nhận quần thể người Quechua sở hữu bộ máy tiêu hóa tinh bột vượt trội hơn hầu hết các cộng đồng khác trên Trái Đất. Nhà nhân chủng học tiến hóa Omer Gokcumen từ Đại học Buffalo nhấn mạnh rằng hiếm có trường hợp nào sở hữu bằng chứng thích nghi di truyền với chế độ ăn uống vững chắc đến vậy.
Dữ liệu cho thấy từ 10.000 năm trước, những cá thể sở hữu từ 10 bản sao biến thể gene trở lên đạt lợi thế sống sót hoặc sinh sản 1,24 phần trăm qua mỗi thế hệ. Con số tưởng chừng khiêm tốn ấy, qua hàng thiên niên kỷ tích lũy, đã loại bỏ dần những người có ít bản sao và giữ lại các cá thể ưu việt.
Dấu ấn tiến hóa không chỉ dừng ở cơ quan nội tạng mà còn chảy ròng trong huyết quản. Tại cao nguyên Tây Tạng, hơn 10.000 năm định cư ở vùng cao khắc nghiệt đã tôi luyện nên khả năng thích ứng phi thường trước tình trạng thiếu hụt dưỡng khí.
Nhà nhân chủng học Cynthia Beall từ Đại học Case Western Reserve ở Mỹ cùng cộng sự đã công bố phát hiện chấn động vào năm 2024: cộng đồng người Tây Tạng mang những đặc điểm thích nghi giúp hồng cầu tối ưu hóa khả năng vận chuyển oxy.
Nghiên cứu trên 417 phụ nữ Nepal sống trọn đời ở độ cao trên 3.500 mét cho thấy những người có tỷ lệ sinh con sống cao nhất cũng chính là những người có tế bào hồng cầu đạt độ bão hòa oxy cao bất thường. Số lượng những đứa trẻ chào đời an toàn chính là minh chứng định lượng rõ nhất cho áp lực chọn lọc tự nhiên đang tiếp diễn.
Ngay ở vẻ bề ngoài, sắc tố da cũng là tấm gương phản chiếu sự thích nghi. Nếu như tổ tiên ở châu Phi cần làn da sẫm màu để che chắn ADN trước bức xạ cực tím gay gắt, thì khi di chuyển xa xích đạo, áp lực sinh tồn lại đảo chiều. Bộ dữ liệu ADN cổ đại lớn nhất từ trước đến nay vừa tiết lộ gần 500 biến thể gene thay đổi trong 10.000 năm qua ở người Tây Á - Âu.
Nổi bật nhất là sự gia tăng mạnh mẽ của các biến thể liên quan đến sắc tố da sáng màu. Đây là lời giải thích hợp lý cho nhu cầu đẩy mạnh tổng hợp vitamin D ở những vùng nghèo ánh nắng mặt trời, đặc biệt đối với những nông dân có khẩu phần ăn thiếu hụt dưỡng chất này.
Thậm chí, ngay cả tật cận thị đang lan tràn vài thập kỷ qua cũng có thể bắt nguồn từ chọn lọc tự nhiên. Khảo sát năm 2021 từ ngân hàng sinh học UK Biobank cho thấy cận thị liên quan trực tiếp đến các alen đột biến vốn gia tăng tần suất trong 25 năm qua.
Các nhà khoa học lý giải hiện tượng này qua thuyết "tác động đa hiệu đối kháng" - tức một số gene đem lại lợi ích sinh sản lúc trẻ nhưng lại gây tổn hại sức khỏe về sau. Chỉ riêng tại Anh, mỗi thế hệ lại có thêm hơn 100.000 ca cận thị do chọn lọc tự nhiên mang lại.
Rõ ràng, tiến hóa không đồng nghĩa với việc luôn nhào nặn ra một cơ thể hoàn hảo hay khỏe mạnh hơn; đôi khi nó chấp nhận kéo theo những hệ lụy đi kèm để đổi lấy khả năng sinh tồn và duy trì nòi giống. Thế giới xung quanh đang không ngừng biến chuyển, và dòng chảy tiến hóa định hình loài người chắc chắn vẫn còn rất lâu mới đi tới hồi kết.
Đức Khương
