Vào ngày 6 tháng 1 năm 2000, tại vườn quốc gia Ordesa thuộc Tây Ban Nha, một thân cây cổ thụ bất ngờ ngã đổ, đè chết con dê núi mang tên Celia. Biến cố ngẫu nhiên ấy đã chính thức khép lại sự tồn tại kéo dài hàng triệu năm của phân loài sơn dương Pyrenees hoang dã.
Ba năm sau, các nhà khoa học trích xuất ADN từ tế bào bảo quản của Celia để nhân bản vô tính thành công một cá thể mới, đánh dấu lần đầu tiên nhân loại đưa một loài vật đã diệt vong trở lại trần thế. Dù chú dê non chỉ thoi thóp vài phút ngắn ngủi vì dị tật phổi, sự việc đã biến sơn dương Pyrenees thành sinh vật duy nhất chịu thảm cảnh "tuyệt chủng hai lần".
Thế nhưng, thiên nhiên hoang dã dường như vẫn còn cất giấu những bí mật kinh ngạc hơn thế: Những sinh linh từng bị văn bản khoa học kết liễu nhưng thực chất chưa từng hoàn toàn biến mất.
Bí ẩn đầu tiên gắn liền với loài sói Nhật Bản, loài dã thú từng được người Ainu tôn xưng là thần rừng bảo vệ mùa màng. Sau khi dịch bệnh dại bùng phát vào năm 1732 cùng hàng loạt sắc lệnh săn diệt bằng chất độc strychnine thời kỳ Minh Trị, cá thể sói cuối cùng được ghi nhận đã bị bắn hạ vào năm 1905 tại Nara.
Suốt một thế kỷ, giới sinh vật học đinh ninh phân loài sói cổ xưa này đã biến mất vĩnh viễn. Bất ngờ thay, vào năm 1996, nhiếp ảnh gia Yagi Hiroshi đã chụp được 19 bức ảnh cận cảnh về một cá thể có tỷ lệ hộp sọ và vóc dáng trùng khớp hoàn toàn với sói Nhật Bản tại vườn quốc gia Chichibu-Tama-Kai.
Cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều thập kỷ sau đó đã ghi nhận một cột mốc chấn động vào năm 2018, khi bẫy ảnh hồng ngoại thu được đoạn ghi âm tiếng sói hú vang vọng giữa đêm sâu. Kết quả phân tích âm học khẳng định tần số của âm thanh này tương đồng tuyệt đối với loài sói Nhật Bản hoang dã năm xưa.
Đến năm 2024, công nghệ giải mã gen còn hé lộ một sự thật ấm áp: Dòng máu cổ xưa của chúng chưa từng đứt đoạn mà vẫn đang âm thầm chảy trong hệ gen của các giống chó nhà tại Đông Á.
Cùng chung số phận trớ trêu ấy là chim gõ kiến mỏ ngà, biểu tượng kiêu hãnh của những cánh rừng già Bắc Mỹ. Sở hữu sải cánh rộng hơn 70 centimet cùng chiếc mỏ trắng muốt như ngà voi, loài chim này từng bị dồn vào bước đường cùng do nạn khai thác gỗ quy mô lớn và săn bắn vô tội vạ. Kể từ khi cá thể chim mái cuối cùng được nhìn thấy vào năm 1944, loài chim này chìm vào khoảng lặng tăm tối suốt sáu thập kỷ.
Giới điểu học thế giới từng chấn động dữ dội vào năm 2004 khi một thước phim dài 44 giây ghi lại khoảnh khắc một bóng chim mang đầy đủ đặc điểm của loài gõ kiến mỏ ngà lướt qua tán rừng.
Dù nổ ra những luồng tranh cãi gay gắt giữa giới nghiên cứu thực địa và những người hoài nghi, nỗi ám ảnh và niềm tin về sự tồn tại của loài chim kỳ bí này vẫn thôi thúc hàng vạn giờ tìm kiếm miệt mài trong vô vọng.
Rùng rợn và đau đớn hơn cả là bi kịch của loài báo Zanzibar, phân loài báo đặc hữu với những đốm đen đặc ruột sinh sống tách biệt trên hòn đảo nhiệt đới thuộc châu Phi. Thay vì chịu tác động thuần túy từ biến đổi môi trường, giống báo tuyệt đẹp này lại trở thành nạn nhân của sự ngu muội và mê tín dị đoan.
Cư dân bản địa tin vào lời đồn thổi rằng báo Zanzibar là tay sai của phù thủy phái đến gieo rắc tai ương, dẫn tới chiến dịch thanh trừng tàn bạo vào năm 1964 nhằm xóa sổ hoàn toàn loài vật này. Đến cuối thập niên 1990, chúng bị tuyên bố tuyệt chủng trong sự phẫn nộ của giới bảo tồn.
Thế nhưng vào năm 2018, đoàn làm phim Animal Planet đã khiến cả thế giới sửng sốt khi công bố đoạn phim bẫy ảnh ghi lại dáng hình một con báo đốm di chuyển thoăn thoắt trong bóng tối của hòn đảo, thắp lên hy vọng mãnh liệt rằng nòi giống kiên cường này đã vượt qua cuộc tàn sát man rợ để tiếp tục sinh tồn.
Số phận ly kỳ của ba loài sinh vật trên đã phơi bày một sự thật trớ trêu: Lời tuyên án tuyệt chủng đôi khi không phải là hồi kết do thiên nhiên định đoạt, mà chỉ phản ánh giới hạn hữu hạn trong tầm mắt của loài người. Giữa những cánh rừng bạt ngàn và góc khuất hẻo lánh của địa cầu, sự sống vẫn luôn tìm ra cách để ẩn mình và thách thức mọi phán quyết vội vã.
Đức Khương
