Mỹ đã cấm xuất khẩu những GPU AI mạnh nhất của NVIDIA sang Trung Quốc, nhưng hàng tỷ USD chip vẫn tìm được đường vào thị trường này thông qua một mạng lưới trung gian phức tạp. Một báo cáo điều tra mới đã chỉ ra 3 con đường chính, từ các viện nghiên cứu Trung Quốc, những tuyến vận chuyển qua Đông Nam Á cho đến các công ty có cấu trúc sở hữu khó xác định.
Báo cáo do C4ADS, một tổ chức theo dõi hoạt động thương mại có trụ sở tại Washington và phần lớn được chính phủ Mỹ tài trợ, thực hiện. Nhóm nghiên cứu cho biết các giao dịch được họ xác định cho thấy lệnh hạn chế xuất khẩu đang phải đối mặt với một khoảng cách lớn giữa chính sách trên giấy và khả năng kiểm soát hàng hóa sau khi chúng rời khỏi điểm bán.
Theo quy định của Mỹ, NVIDIA không được bán các dòng H100, A100 và Blackwell cho Trung Quốc. Một số sản phẩm khác như H20 được phép giao dịch với những hạn chế nhất định, trong khi H200 và MI325X của AMD phải được xem xét theo từng trường hợp và chịu mức thuế 25%. Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh cũng hạn chế việc mua chip AI Mỹ nhằm thúc đẩy các sản phẩm trong nước, đặc biệt là của Huawei.
Tuy nhiên, những hạn chế này không ngăn được toàn bộ dòng chip đi vào Trung Quốc. C4ADS xác định 3 phương thức chính giúp các GPU bị hạn chế xuất khẩu vượt qua những rào cản này.
Con đường đầu tiên đi qua các trường đại học và viện nghiên cứu Trung Quốc. Theo C4ADS, một số GPU NVIDIA được đưa vào những hợp đồng mua sắm lớn có nhiều nhà cung cấp khác nhau, sau đó đi qua các nhà tích hợp nhỏ ở địa phương. Cách này khiến những GPU bị hạn chế có thể nằm lẫn trong các giao dịch mua sắm hợp pháp khác.
Trong giai đoạn từ tháng 7/2025 đến tháng 1/2026, C4ADS xác định 56 GPU trị giá 1,7 triệu USD được đưa vào Trung Quốc theo phương thức này. Một số tổ chức mua hàng được báo cáo có liên hệ với Đảng Cộng sản Trung Quốc, các cơ quan quốc phòng và tình báo. Một cuộc điều tra trước đó của C4ADS, dựa trên hồ sơ chính phủ trong nhiều năm, cũng xác định 6,48 triệu USD chip được đưa vào Trung Quốc qua các viện nghiên cứu.
Cách thứ hai tận dụng chính chuỗi logistics của ngành bán dẫn. Phần lớn chip NVIDIA được sản xuất và đóng gói tại TSMC ở Đài Loan, sau đó có thể đi qua nhiều cơ sở kiểm thử trước khi đến trung tâm dữ liệu của khách hàng. Chính hành trình nhiều chặng này tạo ra một khoảng trống để hàng hóa có thể bị chuyển hướng.
C4ADS phân tích các giao dịch từ năm 2022 đến 2025 và phát hiện 13,4 triệu USD GPU NVIDIA gồm A100, H100/GH100 và AD102 được vận chuyển qua Việt Nam, Ấn Độ và Malaysia. Một số lô hàng đi từ Đài Loan tới Việt Nam, nơi hoạt động kiểm thử chip có thể tạo ra lý do hợp lý cho việc hàng hóa xuất hiện tại đây trước khi tiếp tục di chuyển.
Một phần số chip này sau đó được đưa tới Hong Kong. Hai công ty Profit New Limited và ELB International Limited được xác định là những đơn vị nổi bật ở khâu nhập khẩu. Riêng Profit New từng giao dịch lượng chip trị giá 8,7 triệu USD chỉ trong một ngày vào tháng 3/2025. Một số lô hàng giá trị cao trong dữ liệu còn thiếu các thông tin về chi phí, bảo hiểm, trọng lượng hoặc cước vận chuyển, trong khi giá trị khai báo có những con số tròn bằng 0, khiến C4ADS đặt câu hỏi về độ chính xác của hồ sơ.
Nhưng đáng chú ý nhất là con đường thứ ba: các công ty có cấu trúc sở hữu mờ đục.
C4ADS truy dấu lượng phần cứng NVIDIA trị giá tới 4,6 tỷ USD đi vào Trung Quốc thông qua Megaspeed International. Đây được cho là nhà nhập khẩu phần cứng NVIDIA lớn nhất Đông Nam Á trong giai đoạn 2023-2025, nhưng quyền sở hữu thực sự của công ty vẫn chưa được làm rõ.
Megaspeed hoạt động tại Singapore, Indonesia và Malaysia. Công ty từng thuộc sở hữu của hãng game Trung Quốc 7Road Holdings trước khi được Swiftdata, một doanh nghiệp Singapore khác, mua lại vào năm 2023. Trong quá trình chuyển giao, nữ doanh nhân Trung Quốc Huang Le trở thành cổ đông lớn. C4ADS cho rằng bà có thể vẫn giữ quyền kiểm soát Megaspeed, trong khi danh tính chủ sở hữu cuối cùng của Swiftdata vẫn chưa rõ.
Điều khiến mạng lưới này trở nên đáng chú ý hơn là Megaspeed được cho là đã nhận cả những chip Blackwell thuộc diện bị Mỹ hạn chế xuất khẩu sang Trung Quốc. Khi quyền sở hữu doanh nghiệp và dòng hàng hóa đi qua nhiều quốc gia, việc xác định ai thực sự kiểm soát lô hàng và điểm đến cuối cùng trở nên khó khăn hơn.
C4ADS lưu ý rằng 4,6 tỷ USD chưa phải con số phản ánh toàn bộ quy mô. Báo cáo chỉ tính những chip mà nhóm nghiên cứu có thể xác định rõ trong dữ liệu. Lượng phần cứng thực tế được chuyển vào Trung Quốc có thể cao hơn đáng kể.
Để thu hẹp khoảng trống này, C4ADS đề xuất Mỹ tăng nhân sự và nguồn lực cho Cục Công nghiệp và An ninh, qua đó kiểm tra điểm đến của chip sau khi bán và xác minh người sử dụng cuối cùng. Các nhà sản xuất, nhà phân phối và doanh nghiệp thiết bị bán dẫn cũng được khuyến nghị xây dựng hệ thống xác minh sâu hơn, bao gồm truy dấu sở hữu doanh nghiệp và kiểm tra sau khi hàng được vận chuyển.
Tuy nhiên, chính khâu kiểm tra sau khi hàng rời Mỹ lại là điểm khó nhất. Việc xác minh người dùng cuối đòi hỏi sự hợp tác của các quốc gia nơi chip đi qua, trong khi mức độ hợp tác giữa các bên không phải lúc nào cũng nhất quán.
Nguyễn Hải
