Sinh ra tại một vùng nông thôn thuộc Bắc Giang cũ, nay là Bắc Ninh, Đồng Thị Hải Yến (SN 2000) mang khuyết tật về mắt bẩm sinh. Ngay từ khi mới 20 ngày tuổi, cô đã bước vào ca phẫu thuật đầu tiên trong chuỗi 7 lần can thiệp y khoa kéo dài suốt tuổi thơ. Sau tất cả, đôi mắt của Yến vẫn không thể hồi phục.
Tuổi thơ của Hải Yến cũng không đi theo quỹ đạo quen thuộc. Khi nhiều bạn bè đồng trang lứa lớn lên trong sự bao bọc của gia đình, cô sớm rời nhà từ tiểu học, tự lập tại Mái ấm Huynh Đệ Như Nghĩa – nơi nuôi dạy trẻ khiếm thị tại TP.HCM. Chính tại đây, thể thao trở thành một phần không thể tách rời trong hành trình trưởng thành của Yến.
Gần một thập kỷ tập luyện và thi đấu, cô tích lũy được 53 huy chương ở nhiều giải đấu, từ cấp địa phương đến quốc tế. Thể thao không chỉ giúp Yến rèn luyện thể lực, mà còn dần định hình trong cô một nhận thức rõ ràng: tự do và trưởng thành không phải là điều sẵn có, mà được đánh đổi bằng từng lần vượt qua giới hạn của chính mình.
Năm 18 tuổi, khi đang ở giai đoạn lý tưởng để có thể tiếp tục theo đuổi thể thao chuyên nghiệp, Hải Yến lại lựa chọn một hướng đi khác khi rẽ sang con đường học thuật. Cô bắt đầu với ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP.HCM), trước khi chuyển tiếp và theo học tại Trường Đại học Fulbright Việt Nam, nơi cô tốt nghiệp xuất sắc song bằng là là Tâm lý học và Việt Nam học.
Trong kỳ tuyển sinh năm 2026, Hải Yến nhận được thư trúng tuyển bậc thạc sĩ các ngành liên quan đến y tế công cộng và sức khỏe cộng đồng từ Harvard, Stanford, Yale, Columbia, Brown, Johns Hopkins và Oxford (với 2 khoá thạc sĩ về chính sách), đây đều là những đại học hàng đầu thế giới. Trong đó, Columbia đưa ra mức hỗ trợ tài chính lên tới 60.000 USD mỗi năm (khoảng 1,5 tỷ đồng) với ngành Khoa học sức khỏe tâm thần. Cô chia sẻ cũng vừa nhận được khoản hỗ trợ 90% học phí và sinh hoạt phí từ Yale với mức 150.000 USD (gần 4 tỷ đồng).
Nếu chỉ nhìn vào các cột mốc, hành trình của Hải Yến có thể tóm gọn trong vài dòng: 5 tuổi phát hiện vấn đề về thị lực, 7 tuổi gần như mất hoàn toàn thị lực một bên mắt; 9 tuổi gia nhập đội tuyển điền kinh người khuyết, lần đầu bước lên đường chạy; 18 tuổi giành huy chương vàng tại giải trẻ khu vực; 19 tuổi rẽ hướng từ thể thao sang học thuật và tốt nghiệp đại học ở tuổi 24, đồng thời nhận học bổng thạc sĩ từ 7 trường đại học hàng đầu thế giới.
Nhưng phía sau những dấu mốc liền mạch ấy là một hành trình dài hơn nhiều, nơi mỗi bước tiến đều đi kèm với những lựa chọn không dễ dàng. Trong tất cả những biến số đó, Yến gọi hành trang lớn nhất của mình bằng một từ “lì” - thứ đã giúp cô từng bước tiến về phía trước, để rồi chạm đến cánh cửa của những đại học hàng đầu thế giới.
Một mắt không nhìn thấy, mắt còn lại chỉ có thể thấy mờ trong khoảng cách khoảng 1m, đó là điểm khởi đầu của Đồng Thị Hải Yến. Từ khi mới 20 ngày tuổi, cô đã bước vào ca phẫu thuật đầu tiên. Sau 7 lần phẫu thuật, thị lực vẫn không thể phục hồi. Nhưng với Yến, việc khiếm thị chưa bao giờ là một câu chuyện “phi thường” như cách nhiều người vẫn nhìn.
“Mình không coi đó là hạn chế. Nó giống như một đặc điểm thôi. Ví dụ như người khác có mắt to, hai mí, còn mình thì có một mắt nhìn kém và một mắt không nhìn thấy. Vậy thôi.” Yến coi đôi mắt như một đặc điểm định hình “bản sắc cá nhân” chứ không phải là điều khiến cô “yếu thế”.
Tất nhiên, suy nghĩ ấy không phải tự nhiên mà hình thành. Những năm đầu đi học, Yến không nhìn được bảng, luôn phải nhờ bạn chép bài. Việc đọc sách cũng khó khăn hơn rất nhiều khi thay vì vài cuốn mỗi môn, sách chữ nổi có thể lên tới gần chục cuốn. Không chỉ là chuyện học, đó còn là áp lực từ ánh nhìn xung quanh.
“Có những lúc mình bị trêu chọc, bị nhìn như một người khác biệt. Đã có lúc mình muốn bỏ học, đặc biệt là giai đoạn dậy thì, khi các bạn bắt đầu quan tâm đến ngoại hình, đến việc làm đẹp, thích người này người kia… thì mình lại cảm thấy mình khác biệt, không giống các bạn, thậm chí có cảm giác mình ‘không đủ tiêu chuẩn’, mình đã có một giai đoạn không ổn về mặt tinh thần”.
Chính những trải nghiệm cá nhân trong những thời điểm khó khăn như vậy đã khiến cô quyết tâm theo đuổi lĩnh vực sức khỏe tâm thần: “Phải đến khi tốt nghiệp lớp 12, nhờ học các môn liên quan ở trường, mình mới nhận ra đó thực chất là những vấn đề về sức khỏe tâm thần. Đây cũng là lý do khiến mình quyết định theo đuổi lĩnh vực này”.
Theo thời gian, Yến nhận ra chính những bất lợi đó lại vô tình trở thành một “lợi thế” khác. Khi phải chủ động xin tài liệu, trao đổi với giảng viên, cô nhận ra mình có cơ hội tiếp xúc nhiều hơn với thầy cô, “bình thường muốn thầy cô nhớ đến mình thì phải thật giỏi. Nhưng mình thì tuần nào cũng phải gửi email xin slide, nên thầy cô nhớ luôn. Nói vui là tại mình ‘phiền’ nên thầy cô nhớ mình.”
Từ đó, những kết nối được hình thành với giảng viên, với các dự án nghiên cứu, với cơ hội học thuật. “Đến bây giờ, mình vẫn giữ liên lạc với một số thầy cô. Thậm chí có một thầy ở Úc hiện vẫn đang làm việc cùng mình trong một vài dự án nghiên cứu”. Đôi khi điều mình nghĩ là bất lợi lại trở thành lợi thế theo một cách khác.
Từ những “bất tiện”, Yến xây dựng được mạng lưới quan hệ trong môi trường học thuật, tiếp cận nghiên cứu và dần định hình con đường theo đuổi sức khỏe tâm thần - lĩnh vực gắn liền với chính trải nghiệm cá nhân của cô.
Trước khi được biết đến với những lá thư mời từ các đại học hàng đầu thế giới, hơn 10 năm tuổi thơ của Hải Yến gắn liền với điền kinh, với đường chạy. Cô bắt đầu được chọn vào đội tuyển từ năm 7 tuổi, thi đấu chính thức từ năm 9 tuổi. Từ đó trở đi là những năm tháng tập luyện gần như không có khoảng nghỉ, đổi lại là 53 huy chương ở nhiều cấp độ.
“Trong thể thao, có một khái niệm mà mình luôn nhớ đó là ‘vượt ngưỡng’. Ví dụ hôm nay chạy 200m mất 30 giây, thì sau tập luyện mình xuống được 29 giây, đó là vượt ngưỡng. Nhưng để làm được điều đó thì rất khắc nghiệt”.
Sự khắc nghiệt không chỉ nằm ở những con số. Đó là những buổi tập đến mức nôn ói, kiệt sức. Là những giai đoạn chuẩn bị thi đấu quốc tế kéo dài 2-4 tháng, nơi ngày nào cũng lặp lại một nhịp sống dày đặc học - tập luyện - học.
“Có những ngày mình đi học xong, tập đến 8-9 giờ tối, về nhà lại học đến 10-11 giờ. Có khi 4-5 giờ sáng đã phải dậy ôn bài rồi”, Yến nhớ lại.
Đặc biệt, các giải đấu quốc tế thường diễn ra đúng vào kỳ thi cuối kỳ. Nghĩa là không có lựa chọn “bỏ một trong hai”, Yến phải làm cả hai, cùng lúc. Đó là giai đoạn mà đến bây giờ, cô chia sẻ “ngủ vẫn còn mơ thấy”.
Nhưng cũng chính quãng thời gian đó đã tạo cho Yến một nền tảng rất khó thay thế là khả năng chịu đựng áp lực và niềm tin rằng mình có thể đi tiếp, kể cả khi đã ở giới hạn cuối cùng: “Trong thể thao, mình quen với việc mệt rồi vẫn phải chạy tiếp. Nên sau này, trong học tập hay nghiên cứu, mình cũng nghĩ là thôi cố thêm một chút nữa”.
Yến tiết lộ trong suốt cả hành trình theo đuổi thể thao, tấm huy chương đáng nhớ nhất không phải là những huy chương vàng hay danh hiệu ở những giải đấu lớn nhất, mà là huy chương đồng đầu tiên năm 9 tuổi, khi đó cô gần như phải đi bộ về đích.
“Hồi đó mình thi giải quốc gia, nhưng thực ra là ‘được nâng tuổi’ lên để đi thi cho có trải nghiệm thôi, vì bình thường phải trên 15 tuổi mới được thi. Mọi người lúc đó đều nghĩ là mình chỉ đi thi cho biết, chắc chắn không có huy chương đâu vì còn quá nhỏ.
Mình nhớ hôm đó chạy 800m. Đến đoạn cuối, chỉ còn khoảng 2m nữa là về đích mà không chạy nổi nữa, phải chuyển sang đi bộ. Thậm chí còn có trọng tài ra dắt về đích.Nhưng cuối cùng lại có huy chương đồng. Đó là tấm huy chương đầu tiên trong cuộc đời và cũng là dấu mốc để mình nhận ra là mình có thể làm được”, Yến kể.
Năm 18 tuổi, Hải Yến đứng trước một lựa chọn mang tính bước ngoặt. Một bên là thể thao, con đường có thu nhập ổn định, có lương tháng từ trung tâm huấn luyện, có lộ trình rõ ràng. Một bên là việc học, nhiều cơ hội hơn, nhưng cũng nhiều bất định hơn, đặc biệt với một người khiếm thị.
“Mọi người, kể cả gia đình, từng khuyên mình nên theo thể thao vì sẽ có lương hàng tháng, có nơi tập luyện, thi đấu. Nhưng từ cấp 3, mình bắt đầu nhận ra là… mình thích việc học hơn”, Yến chia sẻ.
Đó cũng là thời điểm cô đứng trước một lựa chọn quan trọng là chuyển sang hệ giáo dục thường xuyên để giảm tải việc học, tập trung thi đấu, hay tiếp tục theo học chương trình THPT như bình thường. Yến chọn phương án thứ hai.
“Mình xác định từ đầu là chỉ theo thể thao đến năm 18 tuổi thôi. Thể thao thì có giới hạn về tuổi tác, tuổi nghề, còn việc học cho mình nhiều cơ hội hơn, được đi xa, được khám phá, được thỏa mãn sự tò mò”.
Nếu quyết định rẽ hướng là bước ngoặt thì những năm đầu tại môi trường học tập mang nhiều yếu tố quốc tế lại là thử thách thực sự đối với Hải Yến. Tại Đại học Fulbright Việt Nam, nơi áp dụng mô hình giáo dục khai phóng kiểu Mỹ, cũng là nơi Yến theo học sau khi trượt hai lần vì yếu tiếng Anh, cô gần như phải bắt đầu lại từ đầu.
“Kỳ đầu mình gọi điện về cho bố và nói là: ‘Thôi bố ơi, cho con về lại Nhân văn học, con không theo nổi. Lúc đó mình chỉ hiểu được khoảng 10% bài giảng, mà nói thật là 10% chắc còn lạc quan”, Yến kể lại. “Các bạn xung quanh nói tiếng Anh như gió, còn mình thì rất chật vật”.
Môi trường học tại Fulbright cũng là một bầu trời hoàn toàn khác khi sinh viên phải thảo luận liên tục, phản biện, chủ động phát biểu, những điều mà trước đó Yến “gần như không bao giờ làm”. Trong suốt gần 2 năm đầu, cô hầu như không phát biểu trong lớp.
Nhưng thay vì bỏ cuộc, Yến chọn cách “lao vào học như điên” nhưng chưa phải vì một khát vọng gì lớn lao mà mà rất thực tế là gia đình có lúc đã phải vay mượn để cô có thể theo học tại đây: “Bố mẹ mình phải đóng một khoản tiền không nhỏ. Mình rất thương bố mẹ và cũng rất tiếc tiền, nên mình không cho phép bản thân bỏ cuộc”.
Mỗi buổi học, cô xin phép ghi âm lại toàn bộ bài giảng. Về nhà, cô nghe lại từng chút một. Những phần không hiểu, cô bù bằng việc đọc, đọc rất nhiều: “Người ta học một thì mình học mười”. Song song đó, Yến trở thành “khách quen” của phòng hỗ trợ học tập, học lại từ cách đọc tài liệu, cách viết bài, cách tư duy.
Với một người khiếm thị, việc học cũng sẽ gặp nhiều khó khăn hơn. Đối với những tài liệu PDF dạng ảnh, Yến gần như không thể đọc được bằng phần mềm hỗ trợ. Những năm đầu, cô phải nhờ đội ngũ chuyển đổi tài liệu sang dạng văn bản. Sau này, công nghệ và AI đã giúp việc học trở nên dễ tiếp cận hơn.
Những tuần lễ stress kéo dài liên tục, những giai đoạn “khủng khiếp” đến mức cô vẫn còn ám ảnh khi nhớ lại. Nhưng chính trong áp lực đó, khả năng thích nghi dần hình thành.
Đến học kỳ thứ hai, Yến bắt đầu bắt nhịp. Và từ đó, cô không chỉ theo kịp mà còn vươn lên, tốt nghiệp với GPA 3.76/4. Nhìn lại, cô gọi hành trình đó bằng một từ duy nhất: “lì”.
“Mình là người khá cứng đầu. Khi đã muốn làm điều gì thì sẽ làm cho bằng được”, Yến cho biết.
Thế nhưng, áp lực từ việc học chưa phải là tất cả. Song song với đó là một gánh nặng khác, âm thầm, nhưng đôi khi còn lớn hơn là bài toán tài chính. Yến chia sẻ gia đình cô không quá khá giả hay có điều kiện.
“Bố mình đã nghỉ hưu, mẹ mình có một tiệm tạp hóa nhỏ. Nếu để bố mẹ phải bán đi những gì còn lại, trong khi bố mẹ cũng đã lớn tuổi rồi, thì mình không muốn điều đó”, Yến bộc bạch.
Yến chia sẻ thêm bố mẹ cô đều chưa học hết cấp 2, anh trai cũng chỉ học hết cấp 3, cô là người đầu tiên trong gia đình học đại học. Vì thế, việc cô đi xa đến vậy là niềm tự hào rất lớn của cả nhà.
Do đó, thay vì chọn trường chỉ dựa trên danh tiếng, Yến buộc phải cân nhắc dựa trên khả năng hỗ trợ tài chính của các trường: “Không phải mình chọn trường, mà là tài chính sẽ chọn giúp mình”.
Hiện tại, cô vẫn đang nỗ lực tìm kiếm học bổng, thậm chí sẵn sàng hoãn lại 1 năm nếu chưa đủ điều kiện. Dù vậy, cô vẫn có những ưu tiên cá nhân và rất hy vọng có thể đến Oxford, Stanford hoặc Harvard.
Khi nhận được thư trúng tuyển từ hàng loạt trường đại học danh tiếng như Harvard, Stanford, Columbia, Yale, Oxford hay Johns Hopkins, nhiều người nhìn vào câu chuyện của Hải Yến như một biểu tượng của “nghị lực phi thường”. Nhưng chính cô lại không muốn được nhìn nhận theo cách đó:
“Mình không muốn mọi người chỉ nhìn mình như một người khiếm thị mà đạt được nhiều thứ. Mình muốn được nhìn như một người trẻ bình thường, có mục tiêu và đang cố gắng mỗi ngày”.
Điểm mà Yến cho rằng tạo nên sự khác biệt trong hồ sơ của cô để chạm đến các trường top đầu không nằm ở thành tích, mà ở sự nhất quán và phù hợp với lĩnh vực cô theo đuổi.
Từ ngành học, nghiên cứu đến các dự án xã hội, tất cả đều xoay quanh một mục tiêu rõ ràng là theo đuổi lĩnh vực sức khỏe tâm thần, đặc biệt cho thanh thiếu niên và các nhóm yếu thế: “Khi mọi thứ mình làm đều hướng về một mục tiêu cụ thể, người ta sẽ thấy mình có khả năng theo đuổi và đi xa với nó”.
Nhìn về tương lai, Yến hình dung một hành trình kéo dài 10 năm, mục tiêu của cô không dừng lại ở hiện tại. Cô muốn học lên tiến sĩ, trở thành giảng viên đại học, đồng thời xây dựng các mô hình doanh nghiệp xã hội để tạo việc làm cho người khuyết tật.
“Mình rất trăn trở về vấn đề việc làm cho người khiếm thị. Nhiều bạn học xong nhưng không có công việc phù hợp. Mình muốn được góp phần hỗ trợ thay đổi điều đó”.
Ở hiện tại, dù mọi thứ vẫn chưa chắc chắn, nhưng có một điều rõ ràng rằng Yến không bao giờ đặt ra giới hạn nào cho bản thân.
“Đừng giới hạn mình ở bất kỳ điều gì. Khi mình thích và muốn làm, thì cứ thử thôi”.
Ảnh: NVCC
Nhật Linh - Design: Huy Minh
