Khi nói về phóng xạ, người ta thường nghĩ ngay đến phóng xạ nhân tạo. Tuy nhiên, bản thân phóng xạ là một hiện tượng hoàn toàn tự nhiên, được tạo ra bởi các đồng vị phóng xạ, những nguyên tử không ổn định phát ra năng lượng khi phân rã.
Các đồng vị phóng xạ này có thể được tìm thấy với lượng vô hại ở hầu hết mọi nơi, từ các thiết bị như máy dò khói và biển báo lối thoát hiểm đến các vật thể tự nhiên như đá quý hoặc trái cây.
Văn phòng Năng lượng Hạt nhân Mỹ (trực thuộc Bộ Năng lượng Mỹ) liệt kê một danh sách nhỏ 5 vật dụng hàng ngày có chứa đồng vị phóng xạ, ít nhất một trong số đó có thể ở ngay cạnh bạn.
Số 1: Máy dò khói
Ảnh về máy dò khói.
Mặc dù tiềm ẩn nguy hiểm, nhưng chính nhờ các nguyên tố phóng xạ mà xã hội mới có được một số thiết bị an toàn quan trọng nhất trong lịch sử loài người. Ví dụ điển hình: Máy dò khói (hoặc thiết bị báo khói - Smoke detector), hệ thống cảnh báo cháy và khói quan trọng đã cứu sống nhiều người từ những năm 1960.
Rõ ràng, nhiệm vụ của máy dò khói là phát hiện khói, nhưng làm thế nào một cỗ máy có thể làm được điều đó khi nó không ngửi thấy mùi?
Thay vì "ngửi" mùi, câu trả lời nằm ở sự chuyển động của các ion trong và xung quanh máy dò, các yếu tố gây nhiễu của khói, và đồng vị phóng xạ ở trung tâm của tất cả.
Nhiều máy dò khói dân dụng chứa một lượng nhỏ Americium-241, một đồng vị phóng xạ của kim loại Americium, được bao bọc trong một lớp chắn bằng lá kim loại và gốm.
Cơ chế hoạt động: Sự hiện diện của đồng vị phóng xạ này ion hóa các phân tử không khí xung quanh, tạo ra các ion mang điện tích dương và âm di chuyển giữa hai tấm tích điện trong máy dò. Khi khói đi qua gần đó, dòng ion bên trong đầu báo bị gián đoạn và chuông báo động được kích hoạt. Nhờ lớp chắn bằng lá kim loại và gốm đó, Americium-241 không gây ra mối đe dọa phóng xạ nào cho bạn.
Ngay cả khi bị hư hại, liều lượng bức xạ cũng rất nhỏ và có thể bị chặn bởi một vật mỏng như tờ giấy. Bạn có thể bị phơi nhiễm một lượng bức xạ rất nhỏ nếu đứng ngay cạnh một máy dò khói bị hư hỏng mỗi ngày trong nhiều năm liền, nhưng không nhiều hơn so với việc ngồi trước một chiếc tivi CRT cũ.
Số 2: Chuối - Bạn không nghe nhầm đầu
Ảnh: Klymenko Mariia/Shutterstock
Có vẻ như cách tốt nhất để tránh phóng xạ là đảm bảo không có phóng xạ nào xâm nhập vào cơ thể. Tuy nhiên, ngay cả một số thực phẩm bạn ăn thường xuyên cũng có thể chứa một lượng nhỏ các đồng vị phóng xạ tự nhiên.
Ví dụ, một trong những khoáng chất quan trọng nhất của cơ thể con người, kali, có thể chứa một dẫn xuất phóng xạ đặc biệt gọi là kali-40. Bạn có biết loại quả nào chứa nhiều kali không? Câu trả lời là chuối.
Một quả chuối có thể chứa một lượng phóng xạ rất nhỏ thông qua hàm lượng kali của nó. Về mặt kỹ thuật, cơ thể bạn thực sự sẽ hấp thụ nhiều phóng xạ hơn khi ăn một quả chuối so với khi đứng cạnh một nhà máy điện hạt nhân.
Tuy nhiên, lượng phóng xạ thực tế có trong một quả chuối là cực kỳ nhỏ. Một quả chuối có thể phát ra khoảng 0,01 millirem phóng xạ tự nhiên. Để so sánh, cần 1.000 millirem để tạo thành 1 rem phóng xạ, và bệnh nhiễm phóng xạ thường bắt đầu xuất hiện ở mức khoảng 50 rem.
Theo phép tính đó, bạn sẽ cần ăn khoảng 5.000.000 quả chuối trong một lần ăn trước khi bắt đầu phát triển bệnh nhiễm phóng xạ, và đến lúc đó, có lẽ bạn sẽ có những việc quan trọng hơn để lo lắng.
Số 3: Đồng hồ treo tường và đồng hồ đeo tay
Ảnh: Artfully79/Getty Images
Mặc dù một chiếc đồng hồ hoàn chỉnh trong nhà bạn không có tính phóng xạ, nhưng có một số loại đồng hồ có thể chứa các nguyên tố phóng xạ, đặc biệt là đồng hồ đeo tay.
Nếu bạn từng đeo một chiếc đồng hồ đeo tay có khả năng phát sáng trong bóng tối, thì bạn đang có một chút phóng xạ trên cổ tay. Hiện tượng phát sáng đó là do một hộp thủy tinh nhỏ, bên trong chứa một lượng nhỏ khí tritium phóng xạ (đồng vị phóng xạ hiếm của hydro).
Vì lớp kính được bịt kín hoàn toàn, bạn không cần lo lắng về việc tiếp xúc với bức xạ của nó, và ngay cả khi có, vì đồng hồ rất nhỏ và hộp đựng còn nhỏ hơn nữa, mức độ bức xạ thực tế mà bạn tiếp xúc nếu nó vỡ sẽ rất nhỏ.
Các hạt phóng xạ trong khí tritium chỉ có thể di chuyển vài milimét trước khi phân tán, và nó không thể xuyên qua da người.
Số 4: Đá quý
Ảnh: Elis Cora/Getty Images
Như đã đề cập trước đó, bức xạ là một hiện tượng hoàn toàn tự nhiên, chỉ đơn thuần là do sự phân rã của các nguyên tử gây ra. Vì nó xảy ra trong tự nhiên, nên cũng có rất nhiều vật thể tự nhiên trên thế giới có thể chứa các lượng bức xạ khác nhau. Một ví dụ điển hình là khoáng chất; uranium, chẳng hạn, là một khoáng chất tự nhiên rất giàu đồng vị phóng xạ.
Mặc dù đó là một ví dụ cực đoan, ngay cả những thứ đơn giản như đá quý trong đồ trang sức cũng có thể chứa bức xạ tự nhiên, mặc dù với liều lượng nhỏ hơn rất nhiều. Một số loại đá quý, đặc biệt là những loại có màu sắc rực rỡ, thực chất là sản phẩm của sự phơi nhiễm bức xạ.
Các loại đá quý như thạch anh tím, kim cương xanh và sapphire vàng được tạo ra khi khoáng chất bị bắn phá bằng năng lượng phóng xạ, bao gồm tia gamma, neutron hoặc electron.
Các nhà sản xuất đá quý sẽ thực hiện quy trình này một cách có chủ đích để làm cho đá quý của họ trông hấp dẫn hơn. Họ chỉ cần chiếu tia laser phóng xạ vào một viên đá quý thông thường, xỉn màu trong một thời gian, và nó sẽ trở nên rực rỡ và sáng bóng.
Tuy nhiên, đừng lo lắng về việc đeo đá quý có chứa phóng xạ; theo yêu cầu của Ủy ban Điều tiết Hạt nhân Mỹ, bất kỳ loại đá quý nào được sản xuất theo cách này đều phải được để riêng trong vài tháng để cho phép bức xạ tiêu tán, sau đó phải được kiểm tra phóng xạ để xác minh độ an toàn trước khi được bán ra thị trường.
Số 5: Biển báo lối ra
Ảnh: Caroline Munsterman/Getty Images
Nhắc đến những vật phát sáng, bất cứ ai từng làm việc trong tòa nhà văn phòng hoặc sống trong chung cư chắc hẳn đều quen thuộc với ánh sáng đặc trưng của biển báo lối thoát hiểm/lối ra (EXIT).
Ngay cả khi mất điện, những biển báo đó vẫn tiếp tục phát sáng, chỉ rõ đường đến lối thoát hiểm an toàn gần nhất trong trường hợp khẩn cấp. Bạn có thể nghĩ rằng những biển báo này được cấp nguồn bằng pin, nhưng thực tế, ánh sáng đó đến từ cùng một nguồn với những chiếc đồng hồ phát sáng.
Biển báo lối thoát hiểm điển hình bao gồm một vài ống thủy tinh kín chứa khí tritium, hai bên thành ống được phủ chất phát quang. Khí tritium phát ra các hạt phóng xạ, gây ra phản ứng hóa học nhẹ với chất phát quang và làm cho nó phát sáng.
Đó là lý do tại sao biển báo lối thoát hiểm vẫn sáng ngay cả khi không có nguồn điện bên ngoài. Một lần nữa, khí tritium hầu như không di chuyển trong không khí, không thể xuyên qua da người và liều lượng phóng xạ thực tế của nó là rất nhỏ. Ngay cả khi biển báo lối thoát hiểm rơi thẳng vào mặt bạn, thay vì bị nhiễm độc phóng xạ, mối lo ngại duy nhất có thể là tổn thương ở... mặt.
Trang Ly
