Có những tên tuổi dù đã đi qua hàng trăm năm lịch sử nhưng sức ảnh hưởng vẫn chưa từng phai nhạt. Với văn học Việt Nam, Nguyễn Du chính là một cái tên như thế. Không chỉ để lại kiệt tác Truyện Kiều sống mãi trong lòng nhiều thế hệ, ông còn là một trong số rất ít nhân vật văn hóa của Việt Nam được UNESCO vinh danh là “Danh nhân văn hóa thế giới”. Đặc biệt, tác phẩm nổi tiếng nhất của ông hiện đã được dịch ra hơn 20 ngôn ngữ, trở thành cầu nối đưa văn học Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Nguyễn Du được mệnh danh là “Đại thi hào dân tộc” của Việt Nam, ông sinh năm 1765 (một số tài liệu ghi năm 1766) tại làng Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sinh ra trong một gia đình thuộc dòng dõi trâm anh thế phiệt, có truyền thống khoa bảng và làm quan nhiều đời. Cha ông là Nguyễn Nghiễm - một vị tiến sĩ từng giữ chức vụ cao trong triều đình, còn mẹ là bà Trần Thị Tần.
Dù xuất thân quý tộc, tuổi thơ của Nguyễn Du lại gắn với nhiều biến cố và mất mát. Ông mồ côi cha từ năm 1776, mất mẹ vào năm 1778 và phải sống nhờ sự chăm sóc của anh em, người thân trong gia đình. Chính những năm tháng nhiều khó khăn ấy đã góp phần hình thành nên chiều sâu cảm xúc, tư tưởng và nhân sinh quan đặc biệt trong con người Nguyễn Du sau này.
Nguyễn Du trưởng thành trong bối cảnh lịch sử Việt Nam đầy biến động, thời kỳ chuyển giao giữa hai triều đại Lê và Nguyễn. Trong cuộc đời làm quan, ông từng đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng, tham gia các sứ mệnh ngoại giao lớn và có nhiều đóng góp cho triều đình.
Nhắc tới Nguyễn Du, người đời nhớ ngay tới Truyện Kiều hay còn gọi là Đoạn Trường Tân Thanh, kiệt tác được xem là đỉnh cao của văn học trung đại Việt Nam và cũng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học thế giới.
Truyện Kiều được Nguyễn Du sáng tác dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân - một tiểu thuyết chương hồi bằng văn xuôi của Trung Quốc. Tuy nhiên, bằng tài năng và tư tưởng nhân văn sâu sắc của mình, Nguyễn Du đã “Việt hóa” câu chuyện ấy thành một tuyệt tác mang đậm bản sắc dân tộc.
Tác phẩm được viết dưới hình thức truyện Nôm với 3.254 câu thơ lục bát - thể thơ thuần Việt giàu nhạc điệu và cảm xúc. Đây cũng được xem là một trong những cột mốc đưa tiếng Việt lên trình độ nghệ thuật điêu luyện và cổ điển bậc nhất.
Không chỉ có giá trị trong nước, Truyện Kiều còn tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trên thế giới. Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập văn hóa, ngày càng có nhiều dịch giả quốc tế quan tâm đến việc chuyển ngữ tác phẩm này. Tính đến nay, Truyện Kiều đã được dịch sang hơn 20 ngôn ngữ khác nhau như tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Pháp, tiếng Hàn Quốc… với hơn 35 bản dịch.
Nhiều bản dịch quý hiện còn được các dịch giả quốc tế gửi tặng Ban quản lý di tích quốc gia đặc biệt Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Hà Tĩnh, cho thấy sức sống bền bỉ và giá trị vượt thời gian của tác phẩm.
Ngoài Truyện Kiều, Nguyễn Du còn để lại nhiều tác phẩm thơ chữ Hán có giá trị lớn về văn học và tư tưởng. Những bài thơ này phản ánh rõ chiều sâu nội tâm, những trải nghiệm cá nhân, tâm trạng trước thời cuộc cũng như cảm nhận về thiên nhiên, con người trong các chuyến đi của ông. Nhiều tác phẩm thơ chữ Hán của Nguyễn Du hiện đã được các học giả, nhà nghiên cứu sưu tầm và giới thiệu trong các tuyển tập như Thơ Chữ Hán Nguyễn Du.
Trong sự nghiệp làm quan, Nguyễn Du từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như Tập hiền viện Thị độc, Thị giảng học sĩ, Hồng lô tự khanh và Biện lý bộ Lại. Ông cũng từng tham gia chuyến đi sứ sang Trung Quốc.
Tượng đài Nguyễn Du trong Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đại thi hào Nguyễn Du tại Hà Tĩnh
Nguyễn Du qua đời năm 1820 nhưng những giá trị mà ông để lại cho văn học Việt Nam vẫn còn nguyên sức sống cho đến hôm nay. Ông là nhà thơ nhân đạo lỗi lạc với tấm lòng sâu sắc, bao dung dành cho con người, đặc biệt là những số phận nhỏ bé, bất hạnh trong xã hội.
Đồng thời, ngòi bút của Nguyễn Du cũng mang tính hiện thực sắc bén, mạnh mẽ phê phán những bất công của thời đại. Những sáng tác của ông là sự kết tinh giữa tinh hoa văn học chữ Hán và chữ Nôm của dân tộc, góp phần nâng tầm ngôn ngữ văn học tiếng Việt.
Với những đóng góp to lớn ấy, ngày 25/10/2013, tại kỳ họp lần thứ 37 của Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) diễn ra tại Paris, UNESCO đã chính thức ban hành Quyết định số 37C/15 vinh danh Đại thi hào Nguyễn Du là “Danh nhân văn hóa thế giới”.
Tổng hợp
Nhật Linh
