Vào ngày 30 tháng 9 vừa qua, cộng đồng nghiên cứu mật mã và công nghệ thế giới đã đón nhận một tin tức đặc biệt khi kỹ sư trí tuệ nhân tạo người Mỹ Carter Church công bố bẻ khóa thành công một văn kiện lịch sử bí ẩn.
Dưới sự hỗ trợ của mô hình GPT-6 Astra do OpenAI phát triển, bức mật thư từ thời Đệ nhất Đế chế Pháp vốn nằm im lìm suốt 217 năm đã lần đầu tiên được đọc hiểu trọn vẹn.
Ngay sau khi các hồ sơ nghiên cứu, bảng mã và mã nguồn tái lập được công bố, ông Satoshi Tomokiyo - chuyên gia phụ trách trang dữ liệu mật mã lịch sử danh tiếng Cryptiana - đã tiến hành kiểm định độc lập phương pháp giải mã này.
Vị chuyên gia đã chính thức chuyển trạng thái của văn kiện sang mức "đã giải quyết", đồng thời đính chính mốc thời gian thực tế của bức thư từ năm 1807 thành cuối tháng 3 năm 1809.
Theo các cứ liệu lịch sử, đây không phải bức thư do đích thân Hoàng đế Napoléon tự tay chắp bút mà là bản tóm lược quân sự xuất phát từ sở chỉ huy của Eugène de Beauharnais - Phó vương Ý.
Bức thư được lập ra nhằm truyền đạt lại chỉ thị chiến lược tối mật của Napoléon tới tướng Auguste de Marmont, người khi đó đang thống lĩnh các cánh quân Pháp tại Dalmatia.
Vào mùa xuân năm 1809, trước nguy cơ đế quốc Áo chuẩn bị nổ súng tấn công trong bối cảnh lực lượng nòng cốt của Pháp còn bị kìm chân ở chiến trường Tây Ban Nha, Marmont đứng trước hiểm họa bị cô lập hoàn toàn.
Ngày 16 tháng 3 năm đó, Napoléon đã hạ lệnh cho Phó vương Eugène phải dùng mật mã để thông báo toàn bộ cách bố trí binh lực cho Marmont thông qua một sĩ quan đáng tin cậy. Bức thư còn lại đến ngày nay chính là văn kiện then chốt xuất phát từ mệnh lệnh lịch sử này.
Rào cản lớn nhất ngăn các học giả tiếp cận nội dung bức thư trong suốt hơn hai thế kỷ qua chính là sự biến mất của cuốn sách mã hóa gốc, cùng chất lượng lưu trữ vô cùng nghèo nàn. Hình ảnh trọn vẹn duy nhất của bức thư bắt nguồn từ bài nghiên cứu của Trung tá quân đội Pháp J. Vilcoq đăng trên tạp chí Revue historique des Armées vào năm 1969.
Bức ảnh quét đen trắng chỉ có độ phân giải 1202×1836 pixel, mở đầu bằng một dòng tiếng Pháp thông thường trước khi chuyển sang 24 dòng ký tự chằng chịt gồm các con số, chữ cái và hình vẽ tay. Qua thống kê, toàn văn gồm khoảng 1.300 đơn vị mật mã với 155 ký hiệu riêng biệt.
Đây là loại mật mã thay thế đồng âm phức tạp, nơi một chữ cái tần suất cao có thể được biểu thị bằng nhiều ký tự khác nhau, thậm chí một số ký hiệu lại đại diện cho cả một từ trọn vẹn nhằm vô hiệu hóa phương pháp phân tích tần suất từ truyền thống.
Dù chuyên gia Daniel Tant từng tìm ra mối liên hệ của 33 chữ cái và giải nghĩa được một phần ba văn bản, còn Daniel Bourdeau cũng từng thử sức, bức thư vẫn rơi vào bế tắc do thiếu bản chuyển tự hoàn chỉnh từ tư liệu số hóa của nền tảng Persée.
Trước bài toán hóc búa đó, Carter Church - một chuyên gia an ninh mạng kỳ cựu tại SentinelOne - đã tiếp cận vấn đề dưới tư duy xây dựng luồng làm việc tự chủ cho tác tử trí tuệ nhân tạo.
Lấy cảm hứng từ việc nhà phát triển Carter Leffen từng dùng GPT-6 Astra giải mã thành công bức điện tín Enigma mang mã hiệu MVUEH của quân đội Đức năm 1941, Church đã đưa bức ảnh quét độ phân giải thấp vào mô hình. Astra tự động cắt nhỏ ảnh, nhận dạng từng nét viết tay để chốt lại 1.300 đơn vị mật mã và 155 ký hiệu.
Mô hình tận dụng 33 chữ cái đã biết làm điểm tựa, kết hợp với các từ ngữ viết rõ trong văn bản để mở rộng diện tích giải mã. Tiếp đó, hệ thống tự lập trình thuật toán mô phỏng tôi luyện và đối chiếu ngữ pháp với kho ngữ liệu tiếng Pháp thế kỷ 19 từ các tác phẩm của Victor Hugo, Alexandre Dumas và hồi ký của Marmont.
Quá trình này giúp mô hình phát hiện thêm 29 ký hiệu viết tắt cho toàn từ như "de", "que", "vous" hay "général", trước khi thực hiện quy trình kiểm tra chéo ngược lại từng vị trí trên ảnh gốc để bảo đảm tính logic tuyệt đối.
Nội dung thu được sau 6 giờ chạy máy của mô hình là một bản tường trình quân sự chi tiết về cách phân bổ các lực lượng đồng minh và quân đoàn Pháp: 40.000 quân Bayern đóng tại Munich và Passau, 30.000 quân Ba Lan gần sông Vistula gây áp lực lên Krakow, lực lượng Sachsen ở Dresden, cùng quân số của các danh tướng Davout, Masséna và Oudinot.
Đáng chú ý, văn bản giải mã còn làm sáng tỏ một bí ẩn văn kiện: trong tuyển tập thư từ của Napoléon xuất bản năm 1865, câu căn dặn Marmont không được nao núng trước "một nhúm..." từng bị ngắt quãng bằng một dấu ba chấm, thì nay văn bản gửi tới Marmont đã hiện rõ cụm từ "vài cánh quân, hoặc một lũ ô hợp".
Thành công từ bức thư của Marmont nằm trong làn sóng ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào giải mã lịch sử thời gian gần đây, tiêu biểu như việc Jack Willis dùng Claude Opus 5 bẻ khóa bức điện Enigma FMNGI trong hơn 13 phút hay các thử nghiệm với mã vô tuyến ADFGVX năm 1918.
Bước tiến này khẳng định mô hình trí tuệ nhân tạo không tạo ra các định lý mật mã học mới, mà đóng vai trò như một cỗ máy tự động hóa hoàn hảo kết nối các công đoạn từ xử lý hình ảnh, viết mã đến tra cứu tư liệu.
Nhờ đó, rào cản chi phí và thời gian nghiên cứu đối với các kho lưu trữ cổ xưa, bản thảo viết tay hay dữ liệu khoa học bị lãng quên đã được kéo giảm rõ rệt, mở đường cho những phát hiện lịch sử tiếp theo bước ra ánh sáng.
Đức Khương
