Tiêm chủng là một trong những biện pháp hiệu quả nhất giúp cơ thể hình thành miễn dịch, phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, thậm chí hỗ trợ trong điều trị một số bệnh lý như ung thư hay cai nghiện. Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích to lớn, vắc-xin cũng có thể gây ra một số phản ứng không mong muốn.
Để giúp cộng đồng hiểu đúng và an tâm hơn khi tiêm chủng, TS.BS. Nguyễn Hữu Trường (Phó Giám đốc Trung tâm Dị ứng & Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai) chia sẻ cách nhận biết và xử trí các phản ứng dị ứng, miễn dịch sau tiêm.
Phản ứng dị ứng: Từ thường gặp đến nguy hiểm
Theo TS.BS. Nguyễn Hữu Trường, thành phần vắc-xin rất đa dạng, bao gồm mầm bệnh đã bất hoạt, cùng các chất phụ gia, bảo quản... Chính điều này khiến các phản ứng dị ứng đôi khi khó dự đoán.
Các biểu hiện thường gặp gồm:
Phản ứng tại chỗ tiêm: Nổi ban đỏ, sưng nề, thường xuất hiện sau 3-6 giờ. Đây là phản ứng dị ứng chậm, qua trung gian tế bào T.
Phản ứng dị ứng toàn thân (phản vệ): Có thể xảy ra trong vài phút đến 30 phút sau tiêm (đôi khi muộn hơn), với các biểu hiện:
Da: Mày đay, phù Quincke (sưng mắt, môi…), nóng bừng.
Hô hấp: Khó thở, khò khè, khản tiếng, ngạt mũi.
Tiêu hóa: Đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy.
Tim mạch: Tụt huyết áp, tim đập nhanh, hồi hộp.
Thần kinh: Đau đầu, lo lắng, hoảng hốt.
Sốc phản vệ: Là tình trạng nặng nhất, đe dọa tính mạng và cần được cấp cứu ngay lập tức.
Nguyên nhân chủ yếu của phản ứng dị ứng toàn thân thường không phải do thành phần tạo miễn dịch, mà do:
Các chất phụ gia (formaldehyde, thủy ngân, gelatin, kháng sinh…).
Tạp chất trong quá trình sản xuất (như protein trứng gà).
Các phản ứng miễn dịch hiếm gặp
Bên cạnh dị ứng, một số phản ứng miễn dịch có thể xảy ra sau tiêm vắc-xin, tuy tỷ lệ rất thấp:
Bệnh huyết thanh, viêm mạch: Có thể gặp sau tiêm vắc-xin cúm, viêm gan B, viêm gan A, Rubella.
Biến chứng tự miễn: Một số trường hợp hiếm ghi nhận các bệnh như lupus ban đỏ (sau tiêm BCG), xơ cứng rải rác (liên quan vắc-xin viêm gan B), viêm khớp phản ứng, hội chứng Guillain-Barré (sau tiêm vắc-xin sởi)…
Tuy nhiên, các mối liên quan này chủ yếu ghi nhận rải rác và vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu quy mô lớn để khẳng định rõ ràng.
Lời khuyên để tiêm chủng an toàn
Để giảm thiểu nguy cơ, TS.BS. Nguyễn Hữu Trường khuyến cáo người dân, đặc biệt là phụ huynh, cần lưu ý kỹ tiền sử dị ứng:
Dị ứng kháng sinh: Một số vắc-xin như bại liệt, thủy đậu có thể chứa vết kháng sinh (neomycin, streptomycin…).
Dị ứng trứng gà: Vắc-xin cúm, sởi - quai bị - rubella, sốt vàng có thể chứa protein trứng. Người có tiền sử dị ứng nặng cần đặc biệt thận trọng.
Dị ứng gelatin: Có trong một số vắc-xin như thủy đậu, sởi - quai bị - rubella. Cần cân nhắc test da trước tiêm nếu có tiền sử dị ứng.
Dị ứng thủy ngân (Thimerosal): Có trong một số vắc-xin đa liều. Người từng dị ứng cần thông báo với bác sĩ.
Vắc xin là "lá chắn" quan trọng bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, sự chủ động và cẩn trọng của mỗi người là yếu tố không thể thiếu. Hãy luôn thông báo đầy đủ tiền sử dị ứng của bản thân và gia đình cho nhân viên y tế trước khi tiêm để được tư vấn và theo dõi phù hợp.
(Ảnh minh họa: Internet)
(Nguồn: Bệnh viện Bạch Mai)
Tuấn Minh
