Theo tạp chí National Interest (Mỹ), Kremlin đang nắm trong tay một "quân bài tẩy" quan trọng giữa bối cảnh cuộc chiến Iran làm gián đoạn khoảng một phần ba nguồn cung helium của thế giới, khiến chuỗi cung ứng toàn cầu "rung chuyển".
Cách biên giới Nga – Trung khoảng 40 km, tại vùng Viễn Đông xa xôi, Gazprom vận hành một nhà máy xử lý khí gần thị trấn Svobodny. Những công đoạn tách methane, ethane hay propane nghe có vẻ bình thường.
Nhưng điều đáng chú ý nằm ở một chi tiết khác: tổ hợp Amur đang trở thành trung tâm sản xuất helium lớn nhất thế giới, với công suất có thể đạt 60 triệu mét khối mỗi năm—tương đương Qatar trước khi cơ sở Ras Laffan bị phá hủy.
Vấn đề không nằm ở giá helium hay nguồn cung cho y tế. Vấn đề là: loại khí tưởng như "vô hại" này đã trở thành một mắt xích nền tảng trong cuộc cạnh tranh quyền lực xoay quanh AI.
Nga lộ diện "quân bài tẩy" giữa xung đột Mỹ-Iran. Ảnh: TOI
Điểm nghẽn bị lãng quên của chuỗi AI
Khi nói về cạnh tranh AI, người ta thường nhắc đến GPU, kiểm soát xuất khẩu hay các mô hình ngôn ngữ lớn. Nhưng có một câu hỏi ít được đặt ra: những con chip đó thực sự được sản xuất ở đâu?
Nvidia không sản xuất chip—TSMC tại Đài Loan (Trung Quốc) làm điều đó. Bộ nhớ băng thông cao (HBM), yếu tố quyết định hiệu năng AI, lại đến từ Samsung và SK Hynix của Hàn Quốc. Toàn bộ hệ sinh thái AI của Mỹ, từ Microsoft đến Google hay Amazon, đang phụ thuộc vào ba công ty tại hai quốc gia châu Á.
Và cả ba đều phụ thuộc vào helium—không có phương án thay thế.
Các máy quang khắc EUV của ASML cần helium để làm mát nguồn sáng. Quy trình xử lý wafer cần helium để duy trì môi trường chân không. Làm sạch tạp chất ở cấp độ nguyên tử cũng cần đến loại khí này. Quan trọng hơn, mỗi thế hệ chip càng tiên tiến thì mức tiêu thụ helium càng tăng.
Ngày 2/3, khi Ras Laffan bị tê liệt, khoảng một phần ba nguồn cung helium toàn cầu biến mất. Câu hỏi không còn là "có bị ảnh hưởng hay không", mà là "ai chịu tác động nặng nhất".
Câu trả lời nghiêng hẳn về một phía.
Hàn Quốc—trung tâm sản xuất bộ nhớ cho toàn bộ AI thế giới—phụ thuộc tới 65% helium từ Qatar.
Đài Loan cũng ở tình trạng tương tự. Các tuyên bố về dự trữ vài tháng của Samsung hay SK Hynix khó có thể đứng vững, bởi helium liên tục bay hơi và rất khó lưu trữ dài hạn. Trên thực tế, lượng khí sẵn sàng sử dụng tại nhà máy có thể chỉ đủ trong khoảng một tuần.
Khi nguồn cung từ Qatar gián đoạn, áp lực lập tức xuất hiện.
Nhà máy Amur của Nga. Ảnh: Global Energy Association
Sự lệch pha trong chuỗi cung ứng toàn cầu
Trong khi một số trung tâm sản xuất chip chịu áp lực lớn, bức tranh ở những khu vực khác lại hoàn toàn khác biệt.
Một phần đáng kể nguồn cung helium hiện được chuyển hướng qua các tuyến vận tải đường bộ từ Nga, với chi phí thấp hơn và ít chịu rủi ro gián đoạn hơn so với các tuyến hàng hải. Việc mở rộng công suất tại nhà máy Amur—bao gồm các dây chuyền sản xuất mới—đang củng cố xu hướng này.
Song song với đó, một số quốc gia cũng đẩy mạnh năng lực sản xuất helium nội địa, từng bước đạt tiêu chuẩn phục vụ ngành bán dẫn. Các nguồn cung thay thế và hoạt động tái phân phối qua các trung tâm trung chuyển trong khu vực đang hình thành một mạng lưới mới, linh hoạt hơn so với cấu trúc cũ.
Trong khi đó, tác động của việc thiếu helium đã bắt đầu phản ánh rõ trên thị trường: giá DRAM và HBM tăng mạnh trong quý I/2026, công suất đóng gói chip cao cấp bị giới hạn, và nguy cơ thiếu hụt lan sang các thiết bị tiêu dùng.
Chuỗi liên kết rất rõ ràng:
AI → GPU → chip → nhà máy → helium
Chỉ cần một mắt xích bị siết lại, toàn bộ hệ thống sẽ chậm lại.
Điều đáng chú ý là mức độ tác động không đồng đều. Những nơi sản xuất chip tiên tiến—vốn yêu cầu quy trình phức tạp và tiêu thụ helium lớn—lại chịu áp lực nhiều hơn so với các khu vực có cấu trúc nguồn cung linh hoạt hơn.
Amur và nghịch lý chiến lược
Điểm đặc biệt của Amur không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cấu trúc vận hành.
Nhà máy này gắn với đường ống "Power of Siberia", tuyến cung cấp khí dài hạn từ Nga sang Trung Quốc. Helium là sản phẩm phụ của dòng khí này, nghĩa là chừng nào dòng chảy năng lượng còn tiếp diễn, nguồn helium cũng sẽ được duy trì.
Dù từng gặp sự cố cháy năm 2021 và chịu tác động từ các lệnh trừng phạt, Nga vẫn khôi phục phần lớn công suất và đang hướng tới mức sản lượng gần 80 triệu mét khối mỗi năm—đủ để tái định hình thị trường toàn cầu.
Với chi phí sản xuất thấp hơn đáng kể, helium Nga có thể được cung cấp với mức giá cạnh tranh, tạo ra lợi thế rõ rệt trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn.
Điều đáng chú ý hơn nằm ở bức tranh lớn.
Các biện pháp trừng phạt đã vô tình làm thay đổi hướng đi của dòng helium toàn cầu. Trong khi đó, các xung đột địa chính trị lại tác động trực tiếp đến những trung tâm sản xuất chip then chốt.
Kết quả là một nghịch lý: những biến động nhằm kiềm chế rủi ro lại đang góp phần tạo ra một cấu trúc cung ứng mới—nơi lợi thế không còn phân bổ như trước.
Trong ngắn hạn, khoảng cách công nghệ vẫn còn tồn tại. Nhưng trong một cuộc cạnh tranh kéo dài, khả năng duy trì chuỗi cung ứng và thích ứng với cú sốc bên ngoài mới là yếu tố quyết định.
Cuộc chạy đua AI không chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm hay trung tâm dữ liệu. Nó bắt đầu từ những thứ cơ bản hơn nhiều: nguyên liệu, hạ tầng, và vị trí địa lý.
Và đôi khi, chính những yếu tố ít được chú ý nhất lại là thứ định hình cục diện lâu dài.
Minh Minh (Theo NI)
