Hẹn giờ bán vào lúc 15 giờ chiều nhưng qua đến 15 giờ 15 phút chiếc xe hàng vẫn bặt vô âm tín, thế nhưng, cả đoạn phố tuyệt nhiên không một ai chịu bỏ về. Người kiên nhẫn ngồi trên xe máy còn người thì đứng kín mít dọc lề đường với đôi mắt mỏi mòn ngóng về phía đầu phố vì tất cả đang chờ đợi một món ăn mang cái tên vô cùng lạ tai là vếch bò.
Ngay khi chiếc xe máy cũ kỹ chở theo thùng xốp vàng vừa xuất hiện thì cả đám đông đã rần rần ùa ra. Chưa kịp để người bán dựng chân chống thì khung cảnh giành giật náo nhiệt đã bắt đầu. Không ai đứng ra chia phần cũng chẳng có hàng lối nào được thiết lập. Ai cần bao nhiêu thì tự động lấy bấy nhiêu rồi tự giác trả tiền trong tiếng cười nói rôm rả vang động cả góc đường. Mỗi bịch vếch bò có giá vô cùng bèo bọt chỉ 15.000 đồng và mỗi buổi chỉ bán giới hạn khoảng 80 đến 90 bịch nên quy luật ở đây là hễ hết là hết.
Người đứng sau cơn sốt đình đám này là anh Dũng, hay được gọi vui là “Dũng Idol” - một chàng trai gốc Tây Nguyên từng chuyên làm nội dung về đồ đi phượt. Anh đang thực hiện một hành trình vô tiền khoáng hậu là 100 ngày rong ruổi bán vếch bò. Bán hàng kiểu này hoàn toàn không tuân theo quy luật tự nhiên bởi anh không hề cắm chốt cố định ở một nơi. Mỗi ngày anh lại đổi một địa điểm khác nhau và luôn cẩn thận thông báo trước tọa độ để bà con biết chừng mà đứng chờ.
Và dù đã bước sang ngày thứ 74 của hành trình thì lượng khách vẫn không hề có dấu hiệu hạ nhiệt. Có những buổi khách đông nghẹt đến mức chính bản thân anh cũng phải choáng váng thốt lên rằng tưởng mình đang nằm mơ vì lượng người kéo đến vỡ trận ngoài sức tưởng tượng. Vì khách quá đông nên anh phải nhờ một số tình nguyện viên đến sớm để giữ trật tự và phát sẵn bao tay chờ mọi người ổn định rồi anh mới bắt đầu mở thùng bán.
Chính mức giá siêu rẻ cùng hương vị ngon miệng và sự gần gũi thân thiện của người bán đã biến mỗi buổi bán vếch bò trở thành một sự kiện tụ tập rôm rả của cả khu phố. Và khi món ăn ngày càng được nhiều người săn đón thì câu hỏi vếch bò thực chất là gì lại càng khiến cư dân mạng tò mò sục sôi.
Vếch bò là gì?
Vếch bò hay nhiều người còn quen gọi là vách hoặc vêch thực chất là một món ăn đặc sản lâu đời của đồng bào người Ê Đê. Vêch chính là đoạn đầu của ruột non nơi khúc ruột nối liền trực tiếp với dạ dày. Đồng bào người Ê Đê đặc biệt ưa chuộng việc sử dụng ruột của các loài động vật ăn cỏ thuần túy như thỏ hay dê cùng thú rừng hoặc trâu bò chăn thả tự nhiên vì ruột của chúng cực kỳ sạch.
Thế nhưng điều thực sự làm nên linh hồn của món ăn này lại nằm ở công đoạn chế biến khiến nhiều người mới nghe qua phải bất ngờ. Người đầu bếp dày dặn kinh nghiệm sẽ dùng sợi nứa hoặc tre để buộc chặt hai đầu khúc ruột lại trước khi cắt ra nhằm giữ nguyên vẹn toàn bộ phần dịch tinh túy bên trong. Sau khi khúc ruột được chần sơ qua nước sôi thì phần dịch bên trong sẽ được khéo léo bóp lấy rồi đem pha với nước và tiến hành lọc cẩn thận. Phần nước trong sau khi để lắng sẽ được đem đun cô đặc lại và nêm nếm để trở thành nền gia vị độc nhất vô nhị của món ăn.
Phần cái của món ăn sẽ bao gồm nội tạng cùng da và sách lẫn đuôi hay môi bò và gan cùng phổi được luộc sơ rồi cắt thành từng miếng vừa ăn. Tất cả sẽ được đem hầm chung với hỗn hợp gia vị đặc chế kia cùng ớt và củ nén hay sả cùng riềng và tiêu rừng lẫn một số loại hạt đặc trưng của vùng núi.
Món ăn này mang một hương vị vô cùng riêng biệt là sự pha trộn hoàn hảo giữa vị béo ngậy của da và nội tạng cùng vị ngọt nhẹ của cà đắng và vị cay nồng xé lưỡi của ớt. Món này bắt buộc phải ăn lúc còn nóng hổi vì nếu để nguội sẽ bị đông lại và đánh mất hoàn toàn hương vị đặc trưng quyến rũ ban đầu.
Tuy nhiên cách chế biến lại có sự biến tấu vô cùng đa dạng tùy theo bí quyết của từng gia đình. Có nhà thì chuộng giã nhuyễn ớt và củ nén để phi thơm cùng dầu ăn rồi xào vếch trên lửa lớn trước khi đổ ngập nước và hầm liu riu trên bếp củi suốt 4 đến 5 giờ đồng hồ. Lại có những nhà hoàn toàn không sử dụng dầu ăn mà chỉ ướp gia vị từ đêm hôm trước rồi hầm nhỏ lửa với một chút xíu nước.
Ngoài nguyên liệu ăn kèm là cà đắng thì vêch còn được linh hoạt nấu chung với măng le hay canh môn rừng. Điều kỳ diệu là khi được nấu chung với vêch thì các loại môn hay cà đắng đều hoàn toàn tan biến hết vị ngứa và vị đắng chát.
Nguồn gốc thượng lưu của món ăn dân dã 15 ngàn đồng
Ít ai biết rằng món ăn đang được bán xổ lồng ở lề đường này từng có một nguồn gốc vô cùng danh giá.
Đồng bào người Ê Đê vốn sinh sống gắn kết theo cộng đồng và dòng họ. Vào những dịp lễ lớn hay những sự kiện vô cùng đặc biệt thì các gia đình có điều kiện mới mổ trâu bò để cúng bái thần linh và thiết đãi cả buôn làng. Khi đó vêch sẽ được trân trọng nấu riêng để dâng lên cho những người có vị thế cao nhất trong gia đình hoặc tiếp đãi những vị khách cực kỳ quan trọng của nghi lễ. Xưa kia đây được xem là món ăn độc quyền chỉ dành riêng cho giới thượng lưu và gắn liền chặt chẽ với thứ bậc xã hội cũng như các nghi lễ linh thiêng.
Món ăn trân quý này còn thường xuyên xuất hiện trong các nghi lễ trọng đại khác như lễ tang ma hay cúng sức khỏe cùng cưới hỏi và dịp Tết cổ truyền. Ngày nay tuy món ăn đã dần trở nên quen thuộc hơn trong những bữa cơm thường ngày của nhiều gia đình nhưng danh tiếng của nó thì chưa bao giờ bị phai nhạt.
Bằng chứng rõ nét nhất là vào năm 2018 thì món vêch đã xuất sắc vượt qua vô vàn đối thủ nặng ký để giành giải nhất tại Liên hoan ẩm thực đất phương Nam lần thứ 8 tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh. Thậm chí món ăn độc đáo này còn từng được đề nghị đưa vào danh sách danh giá vinh danh hàng trăm món ngon và đặc sản tiêu biểu của Việt Nam.
Từ một món ăn quý hiếm từng chỉ được cung kính dâng lên cho những người có vị thế cao nhất trong buôn làng thì giờ đây vếch bò lại trở thành một hiện tượng ẩm thực đường phố được bán với mức giá chỉ 15.000 đồng một bịch. Và điều khiến những người ngoài vùng không khỏi tò mò không chỉ nằm ở cái tên gọi lạ tai mà chính là ở thứ dịch ruột non được chắt lọc công phu để tạo nên linh hồn của một món ăn đậm đà hương vị núi rừng.
NGỌC ÁNH
